Spis treści

Zaproszenie do zwiedzania

1. O regionie

2. Kanon atrakcji Szwajcarii Kaszubskiej

3. Wycieczki po środkowych Kaszubach

4. Aktywny wypoczynek

5. Przegląd miejscowości

Autor: Piotr Kowalewski

Projekt okładki, koncepcja graficzna, skład: Michał Tincel

Redakcja: Aurelia Hołubowska

Współpraca: Aleksandra Moll, Joanna Matusiak, Joanna Kozimor

Zdjęcia na okładce:

górne zdjęcie – Piotr Kowalewski

dolne zdjęcie – M. Śmierzchalski

Projekt okładki, koncepcja graficzna: Michał Tincel

Skład: Michał Tincel

Wydawca:

Stowarzyszenie Turystyczne Kaszuby

ul. Klasztorna 1, 83-300 Kartuzy

tel.: 58 7367788, 668699077

e-mail: stk@kaszuby.com.pl,

www.szwajcariakaszubska.com,

/szwajcariakaszubska

Opracowanie wydawnicze:

Amistad Sp. z o.o.

Program PolskaTurystyczna.pl

pl. Na Groblach 8/2, 31-101 Kraków

tel./faks 12 4229922

e-mail: biuro@polskaturystyczna.pl,

www.amistad.pl

ISBN: 978-83-7560-198-5

Wydanie V, Kraków 2020

Zaproszenie do zwiedzania

Środkowa część Kaszub od półtora wieku nazywana jest przez turystów Szwajcarią Kaszubską. Kaszubi, żyjący tu od ponad tysiąca lat, wierzą, że Bóg szczególnie obdarował tę krainę, obsypując ją ze swojego worka stworzenia całym różnorodnym pięknem, jakie zostało w nim po stworzeniu świata. W tej części Pomorza znajdziemy więc wysokie, ale łagodne wzgórza, tysiące jezior i polodowcowych oczek kryjących się w głębokich obniżeniach, cieniste wąwozy i dzikie lasy dawnej Puszczy Kaszubskiej, a nade wszystko uroczą mozaikę samotnych gospodarstw – tzw. pùstków – rozsianych wśród pól, łąk i zagajników. Ta różnorodność ubogacona jest dodatkowo wciąż pulsującą życiem kulturą kaszubską.

Bogactwo krajobrazów, przyrody i kultury powoduje, że każda pora roku jest tu okazją do ciekawego spędzenia czasu. Zimowe krajobrazy można podziwiać, biegając lub zjeżdżając na nartach w kilku ośrodkach narciarskich albo wsiadając do sań podczas kuligów. Wiosna zachwyca bogactwem kwiatów w lasach porastających doliny i wąwozy, a także świeżą zielenią buków. Lato skłania do wypoczynku nad kaszubskimi jeziorami i poznawania tego obszaru m.in. podczas wycieczek kajakiem, rowerem lub pieszo wzdłuż znakowanych ścieżek. Wreszcie na początku października można tu podziwiać feerię barw lasów gotujących się na do zimowego snu. Stale poszerzana oferta atrakcji sprawia, że nawet przy niesprzyjającej pogodzie jest tu co robić. Można odwiedzić liczne muzea i parki rozrywki, wypoczywać w tłumnych latem letniskach oraz dobrze wyposażonych kąpieliskach, a także skryć się w prywatnych kwaterach wśród leśnych i jeziornych uroczysk. Efektowne miejsca widokowe są łatwo dostępne zarówno dla podróżujących samochodem, jak i zwolenników wypoczynku w kajaku czy na rowerze.

1. O regionie

Widok na Chmielno i okolice, fot. J. Lipiński.

Nazwa i granice Szwajcarii Kaszubskiej

Od ponad 150 lat środkowa część Kaszub bywa nazywana Szwajcarią Kaszubską. To nazwa typowo turystyczna, bo sami Kaszubi raczej używają nazw powiatu lub gminy albo mówią, że to wëstrzódk, czyli środek ich kraju. To turystom przybywającym tu w XIX w. miejscowe krajobrazy przypominały Szwajcarię. Konstanty Damrot, śląski ksiądz, który podróżował w te strony, pisał nawet, że Jezioro Ostrzyckie kojarzyło się Niemcom z Jeziorem Czterech Kantonów niedaleko Lucerny. Jako jeden z pierwszych polskiego wariantu nazwy Kaschubische Schweiz użył najbardziej znany pisarz kaszubski – Aleksander Majkowski, który w 1913 r. wydał pierwszy polski przewodnik po tych terenach.

Region nie ma widocznych w terenie granic i bywało, że tereny Szwajcarii Kaszubskiej rozciągano aż za Kościerzynę do Jeziora Wdzydzkiego. W tym przewodniku przyjęto, że w obrębie Szwajcarii Kaszubskiej znajdują się powiat kartuski oraz gmina Przywidz, która obecnie należy do powiatu gdańskiego, lecz do I wojny światowej przynależała administracyjnie do kartuskiego. Jest to zatem w przybliżeniu ten sam obszar, który wyznaczyli pierwsi autorzy bedekerów zapraszających do serca Kaszub. Szwajcaria Kaszubska obejmuje więc okolice Kartuz, Żukowa i Sierakowic, na południu sięgając w pobliże Kościerzyny, a na północy niemal do rogatek Gdańska. Odległość od centrum regionu do różnych jego zakątków wynosi od kilkunastu do ponad 60 km.

Kaszubi - autochtoniczni Pomorzanie

Kaszubi wywodzą się bezpośrednio z grupy plemion słowiańskich zwanych Pomorzanami. Mało wiemy ze źródeł historycznych o ich początkach, jednak najwybitniejszy znawca historii Kaszubów, prof. Gerard Labuda, wysnuł teorię, wedle której matecznik tych ludów znajdował się gdzieś na pograniczu Mazowsza i dawnych ziem pruskich. W VI–VII w. wywędrowały one na Pomorze. Tam zaczęły się tworzyć osobne plemiona o strukturze władzy opartej na starszyźnie plemiennej, a z czasem przywództwo obejmowali lokalni książęta.

W X w. Pomorzanie zasiedlali tereny przylegające do Bałtyku pomiędzy Wisłą a Odrą, a nawet te położone nieco dalej – na dzisiejszym Pomorzu Przednim. Sąsiadowali wtedy ze Słowianami połabskimi na zachodzie, od Polan na południu oddzielały ich gęste puszcze i mokradła doliny Noteci, a dolina Wisły była granicą z ziemiami bałtyjskich plemion Prusów. Wolno kształtująca się silna władza na Pomorzu była wówczas narażona na wpływy Sasów, Duńczyków i Polan. Książę piastowski Mieszko I i następnie jego syn, król Bolesław Chrobry, narzucili Pomorzanom swoje zwierzchnictwo dzięki budowie nowych grodów i misjom chrystianizacyjnym w Gdańsku i Kołobrzegu. Zrywających wciąż z piastowską władzą Pomorzan podporządkował sobie jeszcze raz w trakcie dwóch kampanii książę Bolesław Krzywousty. Jego wasalami na Pomorzu Zachodnim zostali książęta z dynastii Gryfitów, którzy jednak stosunkowo szybko znaleźli się w orbicie wpływów niemieckich i duńskich. Niemcy kolonizujący Pomorze Zachodnie zdominowali te ziemie, co spowodowało, że „serce Kaszub” przesuwało się coraz dalej na wschód.

W okresie rozbicia dzielnicowego Pomorze Gdańskie było jedną z dzielnic pozostających pod zwierzchnictwem księcia seniora z Krakowa. Jednak Sobiesławice – namiestnicy sprawujący tu władzę – zaczęli się stopniowo uwalniać spod wpływów piastowskich. Najwybitniejszym przedstawicielem tego rodu był Świętopełk II Wielki, który w 1227 r. uniezależnił się od Piastów. Księstwo Sobiesławiców pod jego rządami przeżywało rozkwit gospodarczy. Po bezpotomnej śmierci syna Świętopełka, Mestwina II, Wielkopolskę i Pomorze zjednoczył Przemysł II, który rok później został pierwszym od czasu powstania dzielnic królem Polski. W 1308 r. najazd Brandenburczyków spustoszył Pomorze i Gdańsk. Wezwani na pomoc Krzyżacy pokonali najeźdźców i podporządkowali sobie te ziemie, będąc w ich posiadaniu aż do końca wojny trzynastoletniej w 1466 r. Wówczas Pomorze Wschodnie stało się częścią bogatych Prus Królewskich.

Gryfici władający Pomorzem Zachodnim w XVI w. przyjęli luteranizm i stali się książętami Rzeszy. Odtąd do połowy XIX w. kazania w wielu protestanckich świątyniach były głoszone w języku kaszubskim, zaczęły też powstawać pierwsze pisane dzieła w tej mowie.

W 1637 r. dynastia władców zachodniopomorskich wygasła, a ich państwo zostało podzielone między Szwecję i Brandenburgię, zaś w 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski znalazło się w granicach Królestwa Prus. Jednym z aspektów zniemczania Kaszubów była działalność szkoły kadetów w Słupsku, w której uczyli się synowie szlachty kaszubskiej. Zagrożenie utraty tożsamości dostrzegali od połowy XIX w. kaszubscy pisarze i regionaliści. Wśród nich warto wymienić Floriana Ceynowę (1817–81), autora pierwszej gramatyki kaszubskiej. Skutkiem coraz bardziej represyjnych ustaw rządu pruskiego zaczęły zawiązywać się liczne organizacje społeczne i ekonomiczne, wybuchały też szkolne strajki.

Traktat wersalski włączył większość kraju Kaszubów do II Rzeczpospolitej. Tylko zachodni skraj regionu znalazł się w Rzeszy, a niewielka część na wschodzie w granicach Wolnego Miasta Gdańska. Nowe władze polskie w wielu przypadkach nie ufały miejscowej ludności, traktując ją jako element niepewny narodowo. W czasach kryzysu nadzieję na lepszą przyszłość materialną dały Pomorzu nowo powstały port w kaszubskiej Gdyni i budowa magistrali węglowej przecinającej wzdłuż Kaszuby.

Wybuch II wojny światowej zaczął się od tzw. Intelligenzaktion, podczas której zginęły tysiące Kaszubów. Później przyszedł czas na trudny wybór: podpisanie niemieckiej listy narodowościowej albo groźba wywiezienia do obozu koncentracyjnego lub przesiedleńczego. Już od początku wojny na opisywanym terenie zawiązywały się oddziały partyzanckie, a od 1941 r. działało największe ugrupowanie partyzanckie na Pomorzu – Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski”; mogła ona mieć nawet 18–20 tys. członków, zarówno walczących, jak i wspierających. Chyba najboleśniejsza z całej wojny była dla Kaszubów wiosna 1945 r., kiedy przechodzące na tyłach frontu oddziały Armii Czerwonej, nie rozróżniając Kaszubów od Niemców, dokonywały licznych rabunków, gwałtów i mordów.

Po II wojnie światowej nowe władze znów z nieufnością odnosiły się do ludności kaszubskiej. Podejrzewano ją o sympatie proniemieckie. W czasach odwilży postalinowskiej powstało Zrzeszenie Kaszubskie (dzisiaj: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie), które obecnie jest największą organizacją działającą na rzecz Kaszubów. Włodarze Polski Ludowej przez prawie 50 lat usiłowali zniszczyć kulturę kaszubską bądź przynajmniej zamknąć ją w ładnym opakowaniu Cepelii, skansenów i zespołów folklorystycznych.

Dopiero po upadku władzy komunistycznej Kaszubi wreszcie mogli swobodnie pielęgnować swoją tożsamość kulturową. W 2005 r. język kaszubski oficjalnie zyskał status języka regionalnego, a obecnie w niektórych gminach jest drugim językiem urzędowym. Co roku też można z niego zdawać maturę, ponieważ kilkanaście tysięcy dzieci uczy się kaszubskiego w szkole.

Symbole Kaszub

Herbem Kaszub jest czarny gryf z koroną na żółtej tarczy. Wizerunek pojawiającego się w starożytnych mitach zwierzęcia mógł na Pomorze przywędrować z Ziemi Świętej, dokąd na wyprawy krzyżowe udawali się zachodniopomorscy książęta. Występował on też jako znak księstwa kaszubskiego na wielopolowym herbie Pomorza Zachodniego z czasów Bogusława X Wielkiego.

Flaga Kaszub dzieli się na dwa podłużne pasy o takich barwach jak herb regionu. U góry znajduje się pas czarny, a na dole żółty.

Istnieją dwie pieśni, które dzisiaj uważane są za hymny kaszubskie. Popularniejszy jest Marsz kaszubski, będący fragmentem pieśni śpiewanej przez bohatera epopei kaszubskiej – poematu Ò Panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł. Muzykę do niego napisał Feliks Nowowiejski. Utwór ten do dzisiaj jest wykonywany w czasie ważnych uroczystości. Z kolei pieśń Zemia rodnô”, którą codziennie w południe można usłyszeć w Radiu Kaszëbë, odwołuje się do książęcej przeszłości Kaszub i Pomorza, kiedy ojczysta ziemia sięgała „od Gdańska aż do bram Roztoki” (Roztoka znajduje się dzisiaj w Niemczech).

Od 2004 r. 19 marca obchodzony jest Dzień Jedności Kaszubów na pamiątkę pierwszej wzmianki historycznej o Kaszubach. Pojawiła się ona w bulli papieża Grzegorza IX, w której książę szczeciński Bogusław I jest tytułowany również „księciem Kaszub”

Wyrób tabaki, fot. P. Kowalewski

Pamiątki, które warto kupić

Wśród coraz większego wyboru pamiątek warto zwrócić uwagę na te, które wywodzą się z tradycji kaszubskiego rzemiosła, a jednocześnie są łatwo dostępne.

Ceramika kaszubska – z oryginalnym wzornictwem, produkowana w jedynym czynnym do dziś tradycyjnym warsztacie w Chmielnie.

Wyroby zdobione haftem kaszubskim – warto zapytać, czy haft jest ręczny czy maszynowy. Tradycyjna tabaka – zrobiona z tytoniu i ziół przez miejscowych mistrzów, jest sucha i pieprzna, ale skuteczna. Wyroby z rogu – to przede wszystkim rogi tabaczne, wyrabiane z bydlęcych rogów przez wiele godzin gotowanych, a potem szlifowanych i zdobionych.

Język kaszubski

Niektórzy językoznawcy żartują, że język kaszubski jest starszy niż polski, bowiem wiele słowiańskich wyrazów w języku polskim zanikło, a w kaszubskim wciąż istnieją. Należy on do grupy języków zachodniosłowiańskich wraz z językiem polskim, czeskim, słowackim oraz górno- i dolnołużyckim.

Mowa kaszubska wykazywała silne zróżnicowanie regionalne jeszcze na początku XX w., kiedy notowano tutaj kilkadziesiąt gwar. Do dzisiaj Kaszubom z południa czasem trudno zrozumieć mieszkańca Nordy – północnej części regionu, a do tego mieszkańcy tej części Kaszub nie mają w alfabecie litery „ł”, którą zastępują „l”.

Przez dziesiątki lat kaszubski był spychany do sfery prywatnej. Jest językiem, w którym dzisiaj rozmawiają między sobą głównie ludzie starsi, będący w bliskiej zażyłości („swoji”), regionaliści i pasjonaci. Brak przekazu języka w okresie PRL przez nawet dwa pokolenia odbija się do dziś na jego kondycji. UNESCO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury) wciąż uznaje kaszubski za poważnie zagrożony wymarciem.

Obecnie językiem kaszubskim posługuje się na co dzień lub traktuje go jak język ojczysty 106 tys. osób. Mowę kaszubską można usłyszeć w rozgłośniach radiowych, w internecie i w lokalnej telewizji.

Alfabet i zasady wymowy języka kaszubskiego

Alfabet
A Ą Ã B C D E É Ë F G H I J K L Ł M N Ń O Ò Ó Ô P R S T U Ù W Y Z Ż
W alfabecie języka kaszubskiego nie ma liter ź, ę, ć, ś.

Jak wymawiamy

sz, cz, ż, dż – miękko, jak ś, ć, ż, dź
ą – jak „u” nosowe [un], czasami upraszczane w wymowie do „u”
ã – jak „a” nosowe [an], czasami upraszczane w wymowie do „o” lub „a”
é – pochylone „i”, dźwięk pośredni między „y” a „i”
ë – krótkie „e”
ò – jak „łe”
ô – dźwięk zbliżony do „y”, w niektórych okolicach „o”
ù – pośrednio między „łu” a „ły”

Popularne zwroty

Przywitanie: Niech bãdzë pòchwôlony Jezës Christus! lub Dobri dzéń!
Nieoficjalne przywitanie: Witôj!, Witôjtaż! (l. mn.), Czesc!
Pożegnanie: Do ùzdrzeniô!, Òstani z Bògã!, Òstańta z Bògã!
Podziękowanie: Bóg zapłac!, Dzãka!, Dzãkùjã!
Przeprosiny: Przeprôszóm.

Zwyczaje Kaszubów

Wciąż żywe są tradycje, bez których Kaszubi nie wyobrażają sobie przeżycia okazjonalnych lub stałych świąt. Większość zwyczajów związana jest z uroczystościami roku liturgicznego, inne mają ciekawe, przedchrześcijańskie pochodzenie, najnowsze zaś przywędrowały z Niemiec w czasach zaborów, a Kaszubi przyswoili je po swojemu.

Niezwykle barwnie wygląda Sanktuarium Matki Bożej Sianowskiej podczas dwóch corocznych odpustów maryjnych (w pierwszą niedzielę po 16 lipca i w niedzielę po 8 września). Wiele osób przychodzi wówczas na nabożeństwa w tradycyjnych strojach kaszubskich, a liturgia jest w części odprawiana po kaszubsku.

W Wigilię Bożego Narodzenia i w sylwestrowy wieczór od domu do domu chodzi grupa przebierańców. Tej pierwszej nocy nazywa się ich Gwiazdkami (kasz. Gwiôzdczi), a drugiej Gwiżdżami. Dziad, Baba, Śmierć, Gwiazdor, Żandarm i inne postacie odgrywają przedstawienie przy muzyce, czasem robiąc gospodarzom psikusy.

Poniedziałek Wielkanocny, czyli Dëgùs, dopiero od niedawna kojarzy się z wodą. Tradycyjnie chłoszcze się pannom nogi gałązkami jałowca lub brzozy.

W sobótkową noc gdzieniegdzie kultywuje się jeszcze zwyczaj ścinania kani, dzisiaj inscenizowany z użyciem kukły ptaka. Kania jest symbolem zła; odbywa się nad nią sąd, podczas którego każdy z uczestników może obwinić ją o utrapienia swej codzienności.

Wciąż żywy w niektórych okolicach jest też obrzęd pustej nocy. W noc przedpogrzebową w domu zmarłego gromadzi się jego rodzina, bliscy i sąsiedzi, nieraz cała wieś, by do rana śpiewać i czuwać przy ciele nieboszczyka. W parafii w Sianowie pustą noc odprawia się też przy grobie Chrystusa w Wielki Piątek.

Co warto zjeść

Kuchnia kaszubska nie cechuje się szczególną odrębnością, jednak warto posmakować dań z ryb oraz z kaczki lub gęsi. Popularne w kuchni kaszubskiej potrawy to:

- pùlczi ze slédzama – ziemniaki w mundurkach podane z sosem z solonych śledzi, cebuli i śmietany;

- wrëkòwô zupa – zupa z żółtej brukwi pokrojonej w kostkę z dodatkiem ziemniaków na bulionie mięsnym (najlepiej z gęsi) i z dużą ilością majeranku;

- czôrnina – zupa z krwi kaczki lub gęsi z suszonymi owocami, grzybami oraz dodatkiem podrobów i włoszczyzny.

2. Kanon atrakcji Szwajcarii Kaszubskiej

Wśród malowniczych krajobrazów środkowych Kaszub kryje się sporo ciekawych miejsc. Niektóre z nich są pomnikami przeszłości sprzed kilkuset lat, inne powstały całkiem niedawno. Aby ułatwić zwiedzanie tego regionu, prezentujemy najciekawsze i najważniejsze miejsca i obiekty – te, które warto zobaczyć w pierwszej kolejności.

Zespół poklasztorny kartuzów w Kartuzach

Zanim Kartuzy stały się miastem, przez długi czas były małą osadą i folwarkiem pracującym na rzecz klasztoru. Ten ostatni powstał dzięki Janowi z Rusocina (wsi niedaleko Pruszcza Gdańskiego), który chcąc zadośćuczynić za popełnione morderstwo, ofiarował grunt pod budowę klasztoru kartuzów. Kartuzi wywodzą się z Alp Francuskich, gdzie pierwszy klasztor założył św. Bruno z Kolonii w 1084 r. Jako pustelnicy bracia potrzebowali miejsca oddalonego od siedzib ludzkich. Jan z Rusocina podarował im ziemię wśród jezior, otoczoną zewsząd lasem, która tak spodobała się zakonnikom, że nowo powstający konwent nazwali Rajem Maryi. Przybyli tu w 1380 r., w ciągu kilkudziesięciu lat budując kościół i większość budynków klasztornych. Sprzyjała temu niezwykła ofiarność wielkich mistrzów krzyżackich i podległego im rycerstwa, mająca poniekąd związek z upadkiem ich obyczajów i chęcią odkupienia winy.

Zespół poklasztorny kartuzów w Kartuzach, fot. J. Lipiński

W okresie rozkwitu do klasztoru w Kartuzach należało ok. 6700 ha posiadłości, głównie we wschodniej części dzisiejszego powiatu kartuskiego, wokół Kolbud i Nowej Karczmy oraz na Żuławach, a także Gdynia z jej dzisiejszą dzielnicą Grabówkiem i nieruchomości w Gdańsku. Okres prosperity przerwały dopiero wojny polsko-szwedzkie, podczas których Szwedzi dwukrotnie złupili klasztor (w 1626 i 1655). Po rozbiorach rząd pruski zlikwidował klasztor w 1826 r., a wyposażenie kościoła zostało uratowane przed licytacją przez mieszkańców pobliskiego Prokowa.

Z zabudowań klasztoru zachowały się: dawny kościół konwentualny, refektarz, erem i studnia – wszystkie z XIV w.

Gotycką bryłę kościoła Wniebowzięcia NMP przykrywa przebudowany w XVIII w. barokowy dach o unikalnym kształcie wieka trumny. Nawa i prezbiterium swój obecny, barokowy wystrój zyskały w XVII w., po wojnach szwedzkich. Uwagę zwracają kurdybany zdobiące ściany prezbiterium – jedyne w Polsce w takiej ilości zachowane w pierwotnym miejscu. Przebogata oprawa snycerska z motywami świętych zdobi tron celebransa i stalle, w których dawniej zasiadali ojcowie kartuzi. Największy skarb kryje boczna Złota Kaplica, gdzie umieszczono gotycki ołtarz z XV w., pierwotnie stojący w prezbiterium. Nad głównym wejściem zaskakuje zwiedzających lecący biały anioł śmierci – wahadło od zegara, który przypomina, że nasz czas na tym świecie kiedyś dobiegnie końca; wszak jedno z mott kartuzów to „Memento mori” (Pamiętaj o śmierci).

Warto też przyjrzeć się jedynemu eremowi, który nie został rozebrany. Niegdyś eremy były połączone krużgankiem, którym zakonnicy mogli przejść do kościoła. Od północnej strony świątyni zobaczymy refektarz – dawną jadalnię klasztorną. Dzisiaj galeria sztuki organizuje tu wystawy czasowe. W piwnicach zaś mieści się kameralna Kawiarenka pod Refektarzem.

Parafia rzymskokatolicka Wniebowzięcia NMP w Kartuzach, ul. Klasztorna 3, tel.: 58 6812085, www.kolegiatakartuzy.pl; wejście dla zwiedzających przez zakrystię; dojazd: klasztor znajduje się w dolnej części miasta, 15 min pieszo od rynku, blisko dróg wyjazdowych w kierunku Sierakowic, Słupska i Lęborka; parking: przy kościele, naprzeciwko Centrum Informacji Turystycznej przy ul. Klasztornej lub na ul. Wzgórze Wolności naprzeciwko parku Solidarności.

Zespół klasztorny norbertanek w Żukowie

Mimo że Żukowo to najmłodsze kaszubskie miasto, można w nim odnaleźć najstarsze poza Gdańskiem zabytki architektury na Kaszubach. Są one częścią dawnego zespołu klasztornego norbertanek, którego historia jest mocno związana z dziejami dynastii Sobiesławiców, władającej Pomorzem Wschodnim przez ok. 150 lat, do 1294 r.

Norbertanki sprowadził do Żukowa książę Mściwój I (zm. 1214 lub 1215), aby stworzyć zaplecze dla misji chrystianizacyjnej na obszarze Prus. Klasztor od początku był hojnie wspomagany przez okoliczne rody szlacheckie. Ostatnie lata życia spędziła w nim wnuczka Mściwoja I, księżniczka Damroka, bohaterka kaszubskich legend dotyczących Chmielna i jego okolic. W klasztornych kronikach z kolejnych stuleci także napotykamy wiele nazwisk miejscowej szlachty.

Od początku istnienia żukowskiego konwentu istniała przy nim szkoła żeńska dla szlachetnie urodzonych panien, a od końca XIV w. również szkoła męska. Panien uczono robótek ręcznych, w tym haftu, bowiem wszystkie szaty liturgiczne powstawały na miejscu. Z czasem powstała tu odrębna szkoła haftu, która wieki później dała początek haftowi kaszubskiemu.

Podobnie jak klasztor w Kartuzach, żukowski konwent skasowano w 1834 r. Rozbiórki uniknęły tylko: kościół konwentualny, część skrzydła mieszkalnego, XIX-wieczna plebania, stajnia, wozownia i figura św. Jana Nepomucena na dziedzińcu.

Kościół Wniebowzięcia NMP o głównie gotyckiej architekturze wznoszono w XIV i XV w., jego sklepienie i empora dla mniszek pochodzą z XVII w., a wieżę przebudowano w XVIII stuleciu. Nad wejściem do zakrystii wisi krucyfiks z 1360 r., w bocznej kaplicy znajduje się mała alabastrowa rzeźba szkoły angielskiej z połowy XIV w. przedstawiająca pokłon Trzech Króli, a na północnej ścianie nawy umieszczono „ołtarzyk Mściwoja I” z 1515 r. Z tego okresu pochodzi również niezwykle bogaty wczesnorenesansowy tryptyk znajdujący się na południowej ścianie prezbiterium. Obok niego stoi ołtarz główny z początku XVII w. z obrazem ze szkoły Hermana Hana. Warto też zwrócić uwagę na barokową ambonę i balustradę empory dla zakonnic z wizerunkami świętych i błogosławionych. Na chórze znajdują się barokowe stalle dla zakonnic oraz kunsztownie zdobiony tron przeoryszy.

W budynku wozowni od 1990 r. mieści się muzeum parafialne. Na dolnej kondygnacji znajduje się ekspozycja prezentująca kulturę kaszubską okolic Żukowa, a także żukowską szkołę haftu kaszubskiego. Ostatnia uczennica klasztornej szkoły, Marianna Okoniewska, nauczyła haftować swoje wnuczki: Zofię i Jadwigę Ptach, które w międzywojniu na bazie motywów złotego haftu czepcowego i liturgicznego zaczęły tworzyć i haftować kolorowe wzory. Tak powstała współczesna szkoła haftu wdzydzkiego. Pięknie wyszywane paramenty liturgiczne oraz dawne kroniki można obejrzeć na piętrze muzeum.

Na wzgórzu nieopodal zespołu poklasztornego wznosi się XIV-wieczny kościół św. Jana Chrzciciela, stojący niegdyś na centralnym placu wsi. Jako świątynia usytuowana za murami klasztoru był on przeznaczony dla świeckich. Liczne przebudowy nieco zatarły jego gotycki charakter. Dziś wnętrze tego jednonawowego kościoła zdobi barokowy ołtarz główny z obrazami przedstawiającymi narodzenie i śmierć św. Jana Chrzciciela oraz chrzest Pana Jezusa w Jordanie. W centralnej części ołtarza zobaczymy też figury św. Augustyna (po lewej) i św. Norberta, założyciela zakonu norbertanów (po prawej).

Parafia rzymskokatolicka Wniebowzięcia NMP w Żukowie, ul. 3 Maja 4, tel.: 58 6818242, 6818225, parafiawnmpzukowo@gmail.com, www.wnmp-zukowo.diecezja.gda.pl; chęć zwiedzania należy zgłosić przynajmniej dzień wcześniej przewodnikom lub w punkcie informacji turystycznej przy kościele (przewodnicy: Genowefa Zasada – tel.: 501105130, informacja turystyczna – tel.: 533266754); w punkcie IT można też wypożyczyć audioprzewodniki; dojazd: należy zjechać z drogi krajowej nr 20 naprzeciw stacji paliw w Żukowie; parking: bezpł.

Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku

CEPR to połączenie muzeum, skansenu i parku rozrywki, oferujące mnóstwo atrakcji dla całej rodziny. Twórcą Centrum był Daniel Czapiewski, ówczesny właściciel pobliskiej fabryki domów drewnianych. W 2002 r., po wizycie w Austrii, postanowił pobić należący do Austriaków rekord i wykonać najdłuższą deskę świata. Do tej atrakcji z czasem dołączyły kolejne – budowle z obszaru Kaszub polskich i kanadyjskich, Syberii i Turcji oraz całej Polski, przeniesione tu lub zrekonstruowane. Cała Polska usłyszała o Centrum dzięki Domowi do Góry Nogami. Zbudowano tu też m.in. park linowy i interaktywny Kaszubski Świat Bajek. Miłośników piwa na pewno zaciekawi lokalny browar Kaszëbskô Kòruna.

Dom do Góry Nogami w CEPR w Szymbarku, fot. z arch. Starostwa Powiatowego w Kartuzach

Dziś CEPR to chyba najczęściej odwiedzane miejsce w Szwajcarii Kaszubskiej. W wakacyjne weekendy przyjeżdża tu nawet 8 tys. osób, a kolejki do Domu do Góry Nogami mają ponad 100 m. Aby nie pogubić się w mnogości obiektów, najlepiej skorzystać z pomocy przewodników lub kupić książeczkę z opisaną trasą zwiedzania.

Wchodząc na teren Centrum, zobaczymy fontannę z Kaszubskim Światowidem – rzeźba ta ma cztery oblicza. Od wschodu widnieje postać mnicha kartuskiego oraz bryła kolegiaty Wniebowzięcia NMP (dawnego kościoła klasztornego) w Kartuzach. Po stronie południowej umieszczono podobiznę Józefa Wybickiego – autora słów polskiego hymnu narodowego, który urodził się w -odległym o 25 km Będominie. Antoni Abraham, zwany „królem Kaszub”, został przedstawiony z sercem na dłoni od strony zachodniej. Był on propagatorem polskości Pomorza, a na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. żądał przyłączenia Kaszub do Polski. Od północy widzimy postać rybaka o rysach ojca Daniela Czapiewskiego – Jana.

Dalej znajduje się Dom Harcerza, w którym dzisiaj mieszczą się biura CEPR i sklep z pamiątkami. Został on przeniesiony z pobliskiego Kolana nad Jeziorem Ostrzyckim. Zbudowany w 1936 r. jako część obozu YMCA, w czasie II wojny światowej znalazł się na terenie obozu jenieckiego. Po wojnie został zaadaptowany na potrzeby ośrodka wypoczynkowego Stoczni Gdynia. Przy wejściu od strony południowej można obejrzeć archiwalne zdjęcie jeńców z czasów wojny.

W drewnianej hali naprzeciw Domu Harcerza umieszczono najdłuższą deskę świata z 2002 r. (36,83 m). W 2009 r. Kaszubi z Wilkowa pod Lęborkiem pobili ten rekord, wyrabiając deskę dłuższą o prawie 4 m, ale jeszcze w tym samym roku Niemcy przejęli palmę pierwszeństwa, wycinając deskę o metr dłuższą. Daniel Czapiewski w 2012 r. po raz kolejny pobił ten rekord, uzyskując deskę o długości 46,53 m. Obok pamiątkowej ekspozycji dotyczącej powstawania deski zobaczyć tu można tzw. stół noblisty zrobiony z części pnia, pozostałych po przetarciu pierwszej rekordowej deski.

W kolejnym pomieszczeniu – Sali Biesiadnej – w gablocie umieszczono dawne narzędzia, w większości służące do obróbki drewna. Uśmiech na twarzy wywołuje ciekawe ręczne wiertło dentystyczne umieszczone w prawej części gabloty.

Kolejne obiekty na trasie zwiedzania Centrum mieszczą ekspozycję poświęconą Sybirakom. W oryginalnych bądź zrekonstruowanych budynkach zgromadzono relacje, rysunki i zdjęcia osób zesłanych na Syberię przybliżające różne aspekty zsyłki i pracy w łagrze. Dom Sybiraka to drewniana chata przeniesiona ze wsi Zapleskino koło Irkucka, zamieszkiwanej przez potomków polskich zesłańców. Przewiezienie jej z odległej o 8300 km miejscowości wymagało nie lada zachodu. Z Domem Sybiraka sąsiaduje replika baraku z łagru w miejscowości Borowicze, wykonana wg rysunku powojennych zesłańców, żołnierzy AK. Kolejne eksponaty – związane z podróżą na Sybir – umieszczono w wagonach przy Rampie Kolejowej Sybiraków. W pobliskim niewielkim amfiteatrze co roku 17 września odbywają się Światowe Zjazdy Sybiraków.

Wychodząc z amfiteatru, mija się stojący na postumencie w środku oczka wodnego pomnik Wojtka – niedźwiedzia brunatnego wychowanego przez żołnierzy 2. Korpusu Polskiego gen. Andersa. Podczas bitwy o Monte Cassino Wojtek pomagał nosić ciężką amunicję, zaopatrując artylerię. Ponoć nie upuścił żadnego pocisku.

Kolejnym budynkiem na trasie zwiedzania jest drewniany dom powstańca polskiego przeniesiony z Adampola (tur. Polonezköy) w dzisiejszej Turcji. Imperium osmańskie nigdy nie uznało rozbiorów Polski. Po upadku powstań listopadowego i styczniowego do Turcji wyemigrowało wielu Polaków, których potomkowie żyją tam do dzisiaj.

Obok domu powstańca umieszczono kilka obiektów związanych z historią Kaszubów kanadyjskich. Pierwsi Kaszubi przybyli do Kanady w 1858 r. Pochodzili z najuboższych części Pomorza Gdańskiego, głównie z powiatów bytowskiego i -kościerskiego. Do emigracji skłoniło ich ubóstwo oraz prawna możliwość wyjazdu w celu zarobkowym za granicę. Na miejscu okazało się jednak, że wymarzony dostatek trzeba okupić mnóstwem ciężkiej pracy. Choć przybysze dostali na własność ok. 40 ha ziemi, zanim mogli zacząć na niej gospodarzyć, musieli wykarczować las. Do dzisiaj na terenie Kaszub w stanie Ontario żyje ok. 10 tys. Kaszubów – to największe ich skupisko poza Polską. Wyobrażenie o warunkach życia w kanadyjskiej tajdze dają skromne chaty kaszubskich traperów, obie przeniesione z okolic Wilna w stanie Ontario, oraz zdjęcia i plansze dokumentujące zrywkę i spławianie drewna, a także życie współczesnych Kaszubów z Kanady.

Idąc dalej, dociera się do bunkra mieszczącego wystawę poświęconą Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, największej na Pomorzu Gdańskim. Długi tunel prowadzi do podziemnej sali – jej niewielką część zajmuje replika bunkra Ptasia Wola z Lasów Mirachowskich koło Kartuz. W obecności przewodnika uruchamiana jest dźwiękowa imitacja odgłosów nalotów i bitwy z okresu II wojny światowej. (-Prawdziwy bunkier został zdobyty przez niewielką grupę żołnierzy, a znajdujący się w nim partyzanci zginęli).

Opuszczając bunkier drugim wyjściem, dojść można do Domu do Góry Nogami. Ma on być alegorią współczesnego świata, gdzie system wartości i tradycji uległ zupełnemu odwróceniu. Spacer po Domu do Góry Nogami jest dość niezwykły, bo wywołuje konflikt zmysłu równowagi i wzroku, co skutkuje wrażeniem spadania czy utraty równowagi. Aby odczucia te zminimalizować, warto najpierw wejść na górę (czyli na parter), żeby obejrzeć kolekcję obrazów nawiązujących w dużej mierze do bolesnych doświadczeń wojen i masowej zagłady w XX w.

Za Domem do Góry Nogami znajduje się Kaszubski Świat Bajek, gdzie ruchome postaci przypominają najpopularniejsze bajki polskie i kaszubskie. W sezonie letnim można mile spędzić czas także w pobliskim parku linowym.

Kierując się do wyjścia, warto zwrócić uwagę na checzę szachulcową przeniesioną tu z Wilanowa koło Przodkowa. Dziś w tej kaszubskiej chacie mieści się gospoda regionalna.

Nieco wyżej znajduje się kaplica św. Rafała Kalinowskiego, patrona Sybiraków, stanowiąca swoisty zbiór fragmentów zabytkowych budowli z Polski i Kaszub – niemal każda deska i belka ma swoją historię. W sezonie letnim w niedziele odprawiane są tu msze święte.

Olbrzymi budynek górujący nad Centrum to hotel. Na parterze tego gmachu znajdziemy wspomniany browar, w którym można posmakować kilku gatunków lokalnego piwa, a także Halę Promocji Regionu, gdzie stoi największy fortepian na świecie – o wadze 1,8 t. Pierwszy koncert na nim zagrał muzyk jazzowy Leszek Możdżer.

Jedynym obiektem w Centrum, którego wnętrza nie można zwiedzać, jest kopia XVII-wiecznego dworku Rexinów z Salina. W jego architekturze połączono popularną na Pomorzu konstrukcję ryglową z typowymi dla polskiego dworu alkierzami.

Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku, ul. Szymbarskich Zakładników 12, tel.: 512043759, 605570637, cepr@cepr.pl,  www.cepr.pl; dojazd: z drogi krajowej nr 20 najlepiej wjechać w ulicę Szymbarskich Zakładników, naprzeciw zjazdu do Piotrowa; parking: przy Centrum, płatny.

Wieżyca

Wieżyca (329 m n.p.m.) jest najwyższym wzniesieniem Wzgórz Szymbarskich, zwanych też Górami Szymbarskimi. Jest to zarazem najwyższe wzniesienie w pasie nizin rozciągających się od wzgórz Wałdaj w Rosji do wybrzeża Morza Północnego.

W 1869 r. w ramach tworzenia siatki geodezyjnej w Prusach postawiono tu pierwszą wieżę triangulacyjną. Wzgórze znane było wówczas jako Thurmberg, co potem spolszczono do Wieżycy (kasz. Wieżëca). Dwadzieścia lat później z miejscowego kamienia i cegły zbudowano na nim 15-metrową wieżę widokową z tarasem na górze, która przypominała wyglądem małą basztę. Została ona rozebrana po I wojnie światowej. Kolejne wieże obserwacyjne budowane przez leśników były już drewniane. Ostatnia zawaliła się na początku 1989 r.

W 1997 r. oddano do użytku obecną stalową wieżę widokową – im. Jana Pawła II. Wchodząc po dziesiątkach stopni, wznosimy się 35 m ponad poziom terenu. Z tarasu rozpościera się widok na większą część Pojezierza Kaszubskiego i niektóre sąsiednie regiony. Przy dobrej widoczności przez lornetkę można stąd zobaczyć okolice Chojnic, a nawet Mazury Zachodnie po drugiej stronie Wisły.

Od Wieżycy Wzgórza Szymbarskie ciągną się zalesionymi garbami w kierunku południowo-wschodnim. Zwraca na nich uwagę wysoka wieża przekaźnikowa. Mieści się ona na Szwedzkiej Górze (315 m n.p.m.). Podczas ostatniej wojny Niemcy zbudowali tam stację radarową, a jej ślady i solidna droga doprowadzająca są widoczne do dziś. Spoglądając z Wieżycy na północ, zobaczymy wijące się w dole niczym rzeka Jezioro Ostrzyckie, rozcinające pasmo zalesionych Wzgórz Ostrzyckich. Na prawo od niego w dolinie (rynnie polodowcowej) biegnie linia kolejowa Gdynia – Kościerzyna. Warto wytężyć wzrok, aby dostrzec Kartuzy z wieżą kościoła i lotnisko Gdańsk-Rębiechowo.

Najciekawsza i rzadko uczęszczana trasa wiodąca na Wieżycę to czarny szlak pieszy z przystanku kolejowego. Idąc malowniczą serpentyną, możemy podziwiać zbliżony do naturalnego las bukowy – buczynę pomorską, która chroniona jest w rezerwacie „Szczyt Wieżyca”. Trudniejsza orientacyjnie trasa na szczyt prowadzi od położonego przy drodze krajowej nr 20 Kaszubskiego Uniwersytetu Ludowego (KUL). Budynek ma ciekawą historię, bo powstał pod koniec XIX w. jako Gospoda pod Wieżycą. Wówczas turyści musieli tu zachodzić w drodze na Wieżycę, by zaopatrzyć się w klucze do murowanej wieży widokowej. Po wojnie do 1982 r. mieściły się tu siedziby nadleśnictw, a dzisiaj oprócz Kaszubskiego Uniwersytetu ludowego ma tu siedzibę Rada Języka Kaszubskiego. Warto zajrzeć do wnętrza budynku, by obejrzeć galerię rzeźby i -malarstwa ludowego Kaszub i Kociewia. Eksponaty powstały podczas corocznych plenerów organizowanych przez KUL.

Wieża widokowa: Informacja Turystyczna w Szymbarku, tel.: 58 6846939, dojazd: z drogi krajowej nr 20 należy skręcić w stronę Szymbarku i Gołubia; parking: przy drodze do Szymbarku, płatny w sezonie.

Muzeum Ceramiki Kaszubskiej w Chmielnie

Chmielno można nazwać stolicą garncarstwa kaszubskiego, bowiem działają tutaj dwa warsztaty garncarskie. Ten starszy prowadzi rodzina Neclów, od 10 pokoleń zajmująca się wyrobem ceramiki.

Do czasu spopularyzowania masowo wytwarzanej porcelany na Kaszubach funkcjonowało wiele ośrodków garncarskich, m.in. w Kosach, Kartuzach i Kościerzynie. Sprzyjały temu rozsiane po całym regionie złoża szarych iłów zastoiskowych, z których od wieków wyrabiano cegły i inne wyroby ceramiczne. W Kościerzynie przez siedem pokoleń prowadzili swój warsztat Neclowie. W 1897 r. Franciszek Necel sprowadził się do Chmielna, gdzie najpierw praktykował u miejscowych mistrzów, a potem założył swój warsztat. Malejące z czasem zarobki niemal skłoniły go do zaprzestania działalności. Jednak zainspirowany działalnością Teodory i Izydora Gulgowskich, którzy w tym czasie założyli skansen we Wdzydzach, zaczął produkować więcej ceramiki ozdobnej, co odpowiadało ówczesnym potrzebom. W latach międzywojnia wyroby z warsztatu Neclów stały się sławne na całą Polskę dzięki prezydentowi Stanisławowi Wojciechowskiemu, który odwiedził to miejsce.

Po II wojnie światowej dla garncarzy nastały trudne czasy – Leon Necel dołączył do Cepelii, chcąc rozbudować warsztat. Jednak złe zarządzanie i nie najlepszy system dystrybucji tego wielkiego związku spółdzielni sprawiły, że nie było wystarczającego zbytu na towar. Wkrótce warsztat został Neclom odebrany, na 29 lat, aby wzmocnić masową produkcję w spółdzielni w Kartuzach. Dopiero w 1979 r. odzyskał go Ryszard Necel, przedstawiciel dziewiątego pokolenia garncarzy w tej rodzinie. W kolejnych latach artystyczna ceramika z warsztatu Neclów była wielokrotnie nagradzana na konkursach sztuki ludowej, zdobywając zasłużoną renomę.

Transformacja ustrojowa i uwolnienie rynku spowodowały kolejny kryzys w sprzedaży wyrobów ceramicznych. Tym razem za namową członków Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego udało się utworzyć przy warsztacie muzeum – otwarto je 23 czerwca 1993 r. Po śmierci Ryszarda Necla rodzinne tradycje podtrzymuje jego siostrzeniec Karol Elas-Necel.

Dziś w warsztacie-muzeum Neclów ceramika jest wytwarzana niemal tak samo jak przed laty. Tylko koła garncarskie są napędzane przez silniki, a naczynia wypala się w elektrycznych piecach. Szara glina, inaczej ił warwowy, sprowadzana jest z -jednego ze złóż na Kaszubach. Po zhomogenizowaniu i odpowiednim nawilżeniu lepi się z niej naczynia. Zaś po wysuszeniu maluje się na nich charakterystyczne dla Kaszub wzory: rybią łuskę, różdżkę bzu czy gwiazdę kaszubską, które następnie pokrywane są szkliwem. Cały proces powstawania ceramicznych dzieł sztuki można obserwować. W muzeum znajduje się też sklep z gotowymi wyrobami – szukający niebanalnych i użytecznych pamiątek z Kaszub powinni koniecznie go odwiedzić.

Muzeum Ceramiki Kaszubskiej w Chmielnie, ul. Gryfa Pomorskiego 65, tel.: 58 6842289, 663672720, necel@necel.pl, www.necel.pl; parking: przy szosie nad Jeziorem Białym lub przy punkcie informacji turystycznej w Chmielnie (Kaczy Rynek).

Dwór Sikorskich i Wybickich w Sikorzynie

Położona wśród pól pomiędzy Gołubiem i Szymbarkiem wieś Sikorzyno należała w XIII w. do Ziemi Pirsna, której ośrodek znajdował nieopodal Gołubia w -grodzie Pirsna, a potem w Kościerzynie. Z Sikorzyna wywodzi się pomorski ród Sikorskich, pieczętujący się herbem Cietrzew. Byli oni właścicielami wsi co najmniej od XVI w. W 1609 r. poprzez ślub z jedną z Sikorskich majątek przeszedł w ręce Wybickich herbu Rogala. To tu przyszło na świat starsze rodzeństwo Józefa Wybickiego, autora słów polskiego hymnu narodowego – on sam urodził się już w Będominie nieopodal Kościerzyny.

W 1834 r. majątek przejęli pruscy właściciele. Wybudowali oni nowe skrzydło dworu oraz gorzelnię parową. Parcelacja majątku w 1935 r. stała się początkiem powolnej degradacji posiadłości. Po II wojnie światowej w dworku mieściły się m.in. szkoła i sklep. Zniszczony dwór wraz z parkiem w 1992 r. został sprzedany Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskiemu, a w 1998 r. – już w katastrofalnym stanie – nabył go konserwator zabytków Leszek Zakrzewski. Zdołał nie tylko odnowić zabytkowy budynek, ale też uratować niezrabowane dotąd elementy wyposażenia i zapełnić wnętrza autentycznymi meblami i sprzętami z okresu XVII–XIX w.

Dziś dworek znów tętni życiem, a właściciel na stałe mieszkający w Gdańsku często tu przyjeżdża i gości odwiedzających. Mieści się tu muzeum, po którym oprowadzają przewodniczki w strojach stylizowanych na ubiory z minionych epok. Po zwiedzaniu muzeum w dworskiej herbaciarni można posmakować różnych herbat oraz kawy z szarlotką. Spacerując wśród alejek parkowych, warto sprawdzić swój zmysł orientacji w roślinnym labiryncie, który nawiązuje do XVIII-wiecznej mody na zielone błędniki przy pałacach i dworach.

Muzeum – Dwór Sikorskich i Wybickich w Sikorzynie, Sikorzyno 39A, tel.: 506233553 (obsługa turystyczna, wynajem pokoi), 602256953 (właściciel), www.dwor-wybickich.com.pl; dojazd: najlepsza szosa asfaltowa prowadzi tu od drogi Szymbark – Gołubie.

Sanktuarium Matki Bożej Królowej Kaszub w Sianowie

Wieś, malowniczo usytuowana na wzgórzu ponad doliną Łeby i Dębnicy oraz jeziorem Osuszyno, leży pośród cennych przyrodniczo Lasów Mirachowskich. W jej centrum wznosi się największa drewniana świątynia na Kaszubach: kościół Nawiedzenia NMP. Od XV w. jest on celem pielgrzymek Kaszubów, którzy przed figurą Maryi proszą o łaski za wstawiennictwem Najświętszej Panienki.

O powstaniu sanktuarium opowiada piękna legenda. W noc świętojańską dwoje zakochanych wybrało się na poszukiwanie kwiatu paproci. W oddali dojrzeli słabą złotą poświatę bijącą z zarośli. Zaintrygowani podeszli bliżej i zamiast kwiatu paproci odnaleźli figurkę Matki Bożej z Dzieciątkiem. Zdecydowali się przekazać ją do pobliskiego kościoła w Mirachowie, gdyż Sianowo nie miało wówczas swej świątyni. Następnego wieczoru młodzi spotkali się w tym samym miejscu i ze zdziwieniem ujrzeli, że figurka wróciła tam, gdzie ją znaleźli. Odwieźli ją jeszcze raz do Mirachowa. Gdy następnego dnia znów pojawiła się w Sianowie, mieszkańcy wsi uznali to za znak, że Maryja szczególnie upodobała sobie to miejsce. Wybudowali tu kaplicę, a potem kościół.

Parafia sianowska powstała za czasów krzyżackich, w 1393 r. Mieszkańcy okolic Sianowa niedługo cieszyli się nowym kościołem, bo ten spłonął już w 1480 r. Figurka Madonny jednak cudownie ocalała. Nowa świątynia przez długi czas przynależała do parafii w Strzepczu, pełniąc funkcję kościoła filialnego. Tymczasem kult Matki Bożej z Sianowa rozszerzał się, a wielu pielgrzymów doznawało tu uzdrowień. Mimo wojen i zaraz, które nękały okolicę w XVII i na początku XVIII w., kościół przetrwał. Tragiczny w skutkach okazał się dopiero pożar z 1811 r. Świątynia spłonęła, a ocalałą figurę Matki Bożej przeniesiono do kościoła w Strzepczu. Tym razem nie planowano odbudowy świątyni w Sianowie, jednak Maryja znów dała znak jednej z parafianek, że ma ona stanąć tu na nowo. Po pięciu latach wzniesiono nowy kościół – wg projektu pruskiej administracji.

Sianowska świątynia została zbudowana na planie prostokąta. Pierwotnie drewniana konstrukcja była wypełniona suszonymi glinianymi bloczkami (tzw. pacą), potem zastąpiły je cegły. Wieża wieńcząca zachodnią ścianę objęta jest połaciami dachu. W jednoprzestrzennym wnętrzu wyodrębniono prezbiterium poprzez wydzielenie pomieszczeń po bokach. Z poprzedniego kościoła zachowały się trzy barokowe ołtarze. Cudowna figura Madonny znajduje się w ołtarzu głównym za przesuwanym obrazem Maryi Niepokalanej. W kościele, na ścianie północnej nawy, przechowywana jest jeszcze jedna rzeźba Matki Bożej: z ok. 1500 r.

Na wschód od świątyni znajduje się plac pielgrzymkowy. Otaczają go kapliczki drogi krzyżowej mające postać płaskorzeźb wykonanych przez twórców ludowych z Pomorza wg projektu Edmunda Zielińskiego.

W czasie tzw. Wielkiego Odpustu Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel, tj. w niedzielę po 16 lipca, do sanktuarium w Sianowie przybywa kilka tysięcy pielgrzymów. Uroczystości trwają przez 10 dni. Nieco mniej pątników przybywa tu w niedzielę po 8 września na odpust Nawiedzenia NMP, zwany także Świętem Matki Bożej Siewnej (kaszubska nazwa września: séwnik).

Parafia rzymskokatolicka Narodzenia NMP w Sianowie, Sianowo 16, tel.: 58 6855776, psianowo@diecezja-pelplin.pl, www.krolowakaszub.pl; kościół można zwiedzać, jednak lepiej wcześniej się umówić, dzwoniąc na plebanię.

Kościół św. Marcina w Sierakowicach

Kościoły drewniane na środkowych Kaszubach to rzadkość. Jedną z trzech drewnianych świątyń Szwajcarii Kaszubskiej można obejrzeć w Sierakowicach. Powstała ona w 1822 r. jako ostatnia świątynia konstrukcji zrębowej na Pomorzu Gdańskim, z fundacji ówczasnych dziedziców wsi – Łaszewskich, na miejscu wcześniejszego kościoła z połowy XVII w. W 1903 r. zdecydowano o jej rozbudowie. Drewnianą świątynię powiększono, dobudowując od strony zachodniej ceglaną część nawy i – również murowaną – wieżę w stylu neogotyckim. Rozrastająca się szybko sierakowicka parafia potrzebowała większego kościoła, toteż postanowiono przesunąć drewnianą część -świątyni i zrekonstruować ją jako osobną budowlę, a część murowaną rozbudować, tworząc nowy, przestrzenniejszy gmach. Prace renowacyjne zakończono na początku 2014 r. – dzięki nim zabytkowy kościół św. Marcina można teraz oglądać w jego pierwotnej formie.

Wybudowana z drewna sosnowego zabytkowa świątynia składa się z nawy, wydłużonego, węższego od niej prezbiterium zamkniętego trójbocznie oraz trójkondygnacyjnej dzwonnicy o konstrukcji szkieletowej, zwieńczonej wysokim, ostrosłupowym hełmem. Dachy pokrywa gont, a -ściany są pionowo oszalowane. Od północy do kościoła przylegają kaplica św. Barbary oraz zakrystia, a od południa kruchta utworzona z rozebranej kiedyś wieży.

We wnętrzu można zobaczyć ołtarz główny z XVIII w. z płaskorzeźbami – św. Anny Samotrzeć i Piety w górnej kondygnacji. Ołtarze boczne pochodzą z przełomu XVIII i XIX w., a ambona z wizerunkami ewangelistów z XIX w. W kaplicy św. Barbary znajduje się obraz przedstawiający św. Franciszka adorującego krzyż.

Obecnie gospodarzem obiektu jest Gminny Ośrodek Kultury w Sierakowicach. Organizowane są tu wystawy, wernisaże i koncerty.

Oba sierakowickie kościoły św. Marcina – parafialny i zrekonstruowany zabytkowy – znajdują się na terenie Parku Kulturowego Ośmiu Błogosławieństw, utworzonego wokół ołtarza papieskiego. Podczas wizyty św. Jana Pawła II w Polsce ołtarz ten został wypożyczony na mszę, którą Ojciec Święty odprawiał 6 czerwca 1999 r. w Pelplinie. Ołtarz zaprojektował mieszkaniec Sierakowic Jarosław Wójcik, a wykonali go lokalni rzemieślnicy.

Kościół św. Marcina w Sierakowicach (drewniany), ul. ks. Bernarda Łosińskiego 1B; gospodarz obiektu: Gminny Ośrodek Kultury w Sierakowicach, ul. Kartuska 27, tel.: 58 6816214, 6847602,
gok.sierakowice@gmail.com, www.gok.sierakowice.pl; dojazd: Kościoły i park znajdują się w centrum Sierakowic; parking: przy rynku, zaparkować można również przy ul. ks. Bernarda Łosińskiego.

Kamienne kręgi w Węsiorach

Jedyne prehistoryczne budowle na Kaszubach to kurhany i kręgi kamienne. Sądzi się, że przed XIX w. na Pomorzu mogło istnieć ponad 40 skupisk tego rodzaju zabytków. Wiele z nich zniszczono z niewiedzy bądź potraktowano jako łatwo dostępne źródło materiałów budowlanych. Stąd też dzisiaj na Kaszubach kamienne kręgi możemy obejrzeć tylko w 4–5 miejscach. Jedne z lepiej zachowanych znajdują się nieopodal wsi Węsiory w gminie Sulęczyno.

Kręgi kamienne towarzyszą zespołowi znalezisk wiązanych z kulturą wielbarską. Wiązana jest ona z przybyciem w 2. poł. I w. na Pomorze germańskiego plemienia Gotów. Najprawdopodobniej przyczyną ich migracji było postępujące ochłodzenie klimatu na północy Europy, które sprawiało, że ciężko się było wyżywić. Zachowały się dwa ważne świadectwa dotyczące tej wędrówki, spisane przez historyków rzymskich: Tacyta (I–II w.) oraz Jordanesa (VI w.). Według tego ostatniego król Berig wraz z całym plemieniem wyruszył ze Skandzy (Skandynawia) i osiedlił się po drugiej stronie Bałtyku – prawdopodobnie w rejonie ujścia Wisły. Ziemię tę Goci nazwali Gothiskandzą. Stąd rozprzestrzenili się po Pomorzu, mieszając się częściowo z miejscową ludnością. Z nieznanych do końca przyczyn ok. 180 r. król Filimer, piąty władca po Berigu, zdecydował, że jego lud uda się w dalszą drogę na południe. Już pod koniec IV w. Goci osiedlali się nad Morzem Czarnym w rejonie dzisiejszej Odessy. Tam rozdzielili się na Wizygotów i Ostrogotów. Atutami Gotów była dyscyplina i zaprawienie w bojach, dlatego też w dużym stopniu przyczynili się do upadku zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego.

Kultura wielbarska charakteryzowała się ciekawym, bo birytualnym obrządkiem pochówku. Na Pomorzu obok grobów ciałopalnych znaleziono także ślady grzebania nieskremowanych zwłok. Ciała układano na drewnianej desce, głową na północ. Cmentarzyska gockie były usytuowane z dala od osad i najczęściej oddzielone od nich rzeką bądź jeziorem. Składały się z kręgów kamiennych oraz kurhanów, czyli grobów przysypanych różnej wielkości kopcem ziemnym pokrytym kamiennym płaszczem. Występowały też groby płaskie, oznaczane pionowo ustawionymi stelami. Kręgi były też zapewne miejscem zebrań starszyzny plemiennej i uroczystości, podczas których najprawdopodobniej składano również ofiary z ludzi. Być może stanowiły one coś w rodzaju świątyni.

Cmentarzysko w Węsiorach usytuowane jest wśród sosnowego boru na wzgórzu podciętym od zachodu doliną i górującym nad brzegiem Jeziora Długiego. Archeolodzy zainteresowali się nim już przed II wojną światową, ale dopiero w latach 1955–1963 przeprowadzono dokładne prace badawcze. Przebadano wówczas 20 kurhanów, 3 lub 4 kręgi kamienne i 91 grobów płaskich. Dzięki przedmiotom znalezionym w grobach wiadomo, że cmentarzysko zostało założone ok. 70–80 r. n.e., a zmarłych grzebano tu do przełomu II i III w. Najwcześniej powstały kręgi z kamiennych steli ustawionych pionowo na wzgórzu i u jego podnóża. Pochówki odnaleziono tylko pod jednym z nich, w górnej części rezerwatu archeologicznego. Wokół kręgów usypano kurhany ziemno-kamienne mieszczące od jednego do trzech grobów, co nasuwa przypuszczenie, że pełniły rolę grobowców rodzinnych.

W grobach w Węsiorach zachowało się nieco biżuterii i innych cennych przedmiotów, przy zmarłych znajdowano m.in. fibule (zapinki, którymi spinano szaty), wisiory, szklane i bursztynowe paciorki, ostrogi, sprzączki do pasów.

Cmentarzysko w Węsiorach, wstęp: bezpł.; dojazd: 1,5 km na południe od wsi Węsiory, początkowo należy się kierować na Niesiołowice; parking: płatny w sezonie.

Kaszubski Park Miniatur i Gigantów

W dolinie Łeby nieopodal Mirachowa, w niepozornej, malowniczej wiosce Strysza Buda od 2009 r. działa Kaszubski Park Miniatur i Gigantów. Założony przez mieszkańców tej wsi Dorotę i Grzegorza Skrzypkowskich stanowi nową atrakcję Lasów Mirachowskich. Zgromadzono tu kilkadziesiąt miniatur budowli z całego świata. Wszystkie zostały wykonane w skali 1 : 25. Powstały na miejscu bądź zostały zbudowane poza parkiem przez firmę specjalizującą się w miniaturach architektonicznych. Wykonane są z wodo- i mrozoodpornych materiałów.

Kaszubski Park Miniatur, fot. P. Jakimiak

Spacer po Parku zaczynamy od obejrzenia miniatur obiektów z całego świata. Wśród pierwszych kilkunastu są m.in. Biały Dom, Big Ben, wieża Eiffla czy Krzywa Wieża z Pizy.

Sporą grupę stanowią miniatury obiektów z Pomorza, przez co wycieczka do Parku Miniatur może być dobrym wprowadzeniem do zwiedzania Szwajcarii Kaszubskiej. Za Statuą Wolności można zobaczyć miniaturę dworku Wybickich, który do dzisiaj stoi w Będominie, rodzinnej miejscowości Józefa Wybickiego. Jest tu również miniatura kolegiaty w Kartuzach – dawnego kościoła konwentualnego kartuzów. Idąc dalej, przechodzimy obok modelu największego zamku na terenie Kaszub – zamku w Bytowie. Uwagę zwraca także piękne założenie neobarokowego kościoła w Wygodzie Łączyńskiej. Tuż obok ustawiono makietę bazyliki Mariackiej w Gdańsku – największego na świecie kościoła zbudowanego z cegły. Kierując się do wyjścia, można podpatrzeć, jak 100 lat temu wyglądały kościoły w pobliskich Sierakowicach oraz w Sianowie.

Kilka obiektów w parku to miniatury zabytków z północnych Kaszub, m.in. kaplic z kalwarii w Wejherowie, neogotyckiego pałacu w Rzucewie koło Pucka oraz zagrody Słowińców z Kluk w Słowińskim Parku Narodowym.

Kolejną grupą są makiety najsłynniejszych budowli z całej Polski; warto tu popatrzeć na kościół Mariacki z Krakowa, katedrę lubelską i monumentalny pałac z Kamieńca Ząbkowickiego na Śląsku. Trasa dobiega końca przy stale powiększającej się kolekcji miniatur pomorskich latarni.

W parku jest też wiele innych atrakcji, np. gabinet śmiechu pełen krzywych zwierciadeł, zamek strachu, bajkowa wioska z figurami postaci z bajek oraz małe zoo z miniaturowymi rasami zwierząt. Za dodatkową opłatą można zorganizować tu ognisko. Atrakcję stanowi też Park Gigantów, gdzie zobaczyć można olbrzymich rozmiarów owady, inne ogromne przedmioty, jak również samolot Tupolew.

Kaszubski Park Miniatur i Gigantów, Strysza Buda, ul. Kartuska 30, tel.: 502499106, 505136658, KaszubskiParkMiniatur@wp.pl, www.kaszubskiparkminiatur.pl; zwiedzanie z przewodnikiem po wcześniejszej rezerwacji.

3. Wycieczki po środkowych Kaszubach

Droga Kaszubska

Przebieg trasy: Kartuzy – Chmielno – Ostrzyce – Wieżyca

Długość: 28 km

Przejażdżka samochodem Drogą Kaszubską to propozycja dla tych, którzy chcą zobaczyć najpiękniejsze zakątki Szwajcarii Kaszubskiej, a mają ograniczony czas. Trasa prowadzi wśród wysokich pasm Wzgórz Kosich, Ostrzyckich i Szymbarskich, wijąc się wśród jezior w głębokich dolinach – rynnach polodowcowych. Po drodze mija się kilka świetnych punktów widokowych. Okazją do zapoznania się z rzemiosłem kaszubskim jest wizyta w Muzeum Ceramiki Kaszubskiej i kościele św.św. Apostołów Piotra i Pawła w Chmielnie. W Ostrzycach warto wypłynąć w rejs po Jeziorze Ostrzyckim, uważanym przez wielu za najpiękniejsze na terenie Szwajcarii Kaszubskiej. A zdobywając Wieżycę – najwyższe wzniesienie na Niżu Polskim – można podziwiać jedne z najrozleglejszych widoków w Polsce północnej.

Podróż zaczynamy w Kartuzach od zwiedzenia zespołu poklasztornego kartuzów. Następnie dojeżdżamy do ulicy Wzgórze Wolności, kierując się na Słupsk i Sierakowice (droga wojewódzka nr 211).

Jadąc jeszcze przez miasto, po prawej stronie mijamy strome, zalesione wzgórze z kaplicą na szczycie. To Góra Spiczasta, na której kartuzi w połowie XVII w. wybudowali kaplicę Świętego Krzyża, wg podań na dawnym miejscu spotkań czarownic. Zrujnowaną budowlę odrestaurowała miejscowa parafia w 1989 r. Legendy opisują również podziemne połączenie kaplicy z klasztorem, ponoć skrywającym olbrzymie skarby.

Rynny polodowcowe

Środkowa, wysoko wzniesiona część Kaszub pocięta jest licznymi głębokimi dolinami. Niemal wszystkie to rynny podlodowcowe, które powstawały pod koniec ostatniego zlodowacenia, kiedy ok. 15 tys. lat temu zatrzymał się tu lądolód. W ciepłej porze roku roztapiający się lód uruchamiał potężne rzeki. Ginęły one pod stopą lądolodu, płynąc w podlodowych jaskiniach. Często zdarzało się, że strop tych jaskiń obrywał się, a wzburzone wody grzebały lodowe bryły w piaskach i żwirach. W końcu i same koryta podlodowych rzek ulegały zasypaniu. Po ustąpieniu lądolodu krajobraz był o wiele bardziej płaski niż obecnie. Wraz ze stopniowym ocieplaniem klimatu wytapiały się też bryły zagrzebane w miejscach, gdzie dawniej płynęły roztopowe wody. W taki sposób ujawniły się podłużne obniżenia o stromych zboczach, które dzisiaj nazywamy rynnami. Wiele z nich jest obecnie wypełnionych długimi i głębokimi jeziorami rynnowymi.

Tam, gdzie z lewej strony zaczyna się las, widać ogrodzony teren, na którym w 2011 r. urządzono Arboretum Leśników Kartuskich im. Jerzego Schwengla (wstęp bezpł.). Ścieżka przyrodnicza zapoznaje zwiedzających z 23 gatunkami drzew występujących na tym terenie.

Dalej szosa wkracza w lasy porastające Wzgórza Kosie, których strome zbocza opadają po lewej stronie. Ich wysokość przekracza 260 m. Wśród porastających wzgórza dorodnych bukowych lasów, po wygodnych drogach wyznaczono tu sporo szlaków rowerowych i pieszych.

Wyjeżdżając z lasu, mijamy pierwsze zabudowania Łapalic. Po prawej stronie widać zabudowania dawnej cegielni, która zaopatrywała w cegły Kartuzy i okolice. Ze stromego zjazdu po zboczu tzw. Łapalickiej Góry otwiera się widok na rozległe Obniżenie Chmieleńskie, w którym ukryte są trzy jeziora: Rekowo, Białe i Kłodno (tzw. Jeziora Chmieleńskie). Po prawej z przodu widać również Jezioro Łapalickie. Ulica Zamkowa odchodząca w lewo prowadzi do odległego o 2,5 km niedokończonego zamku w Łapalicach, którego budowę na początku lat 80. XX w. zaczął Piotr Kaźmierczak – znany gdański rzeźbiarz i snycerz. Zamek o powierzchni 5000 m^2 z 12 wieżami, salą balową i basenem miał być wypełniony drewnianymi rzeźbami i innymi dziełami sztuki, niestety, problemy finansowe właściciela nie pozwoliły na dokończenie prac. Obecnie wstęp na teren obiektu jest wzbroniony.

Zamek w Łapalicach, fot. J. Lipiński

Za Łapalicami zbliżamy się do Jeziora Łapalickiego, znanego też jako Garcze. Między jeziorem a szosą biegnie otwarta w 1905 r. linia kolejowa Kartuzy – Lębork, obecnie nieużytkowana. Wjeżdżamy do wsi Garcz, mijając z prawej strony dawny dworzec kolejowy. Nazwa wsi świadczy o tym, że kiedyś istniał tu gród, który przypuszczalnie do początku XII w. był siedzibą kasztelanii.

Na skrzyżowaniu skręcamy w kierunku Chmielna, tym samym zaczynając podróż Drogą Kaszubską. Łączy ona Garcz z Wieżycą. Wybudowano ją pod koniec lat 60. XX w., aby stworzyć szlak turystyczny dla zmotoryzowanych. Pokonawszy krętym odcinkiem wzgórza nad Garczem, zjeżdżamy do Chmielna. Znów otwierają się przed nami widoki, tym razem na Jezioro Białe i położone nad nim Wzgórza Kosie. Dojeżdżając do centrum miejscowości, po prawej stronie mijamy Muzeum Ceramiki Kaszubskiej. Parkingi znajdują się nad Jeziorem Białym, naprzeciw kościoła parafialnego, oraz na Kaczym Rynku (również dla autokarów). Ten ostatni plac wziął swoją nazwę od organizowanych tu co roku skupów kaczek. Idąc stąd wzdłuż Jeziora Białego ok. 0,6 km, można dojść do gminnego kąpieliska. Z Kaczego Rynku droga prowadzi na górny, trójkątny plac, zwany Rozsadniskiem, mijając po drodze XIX-wieczny kościół św.św. Apostołów Piotra i Pawła o ciekawym, typowo kaszubskim wystroju.

Wariant trasy

Nad Chmielnem wznosi się znany od dawna punkt widokowy: Góra Tamowa. Aby tam dotrzeć, należy od kąpieliska gminnego kierować się drogą w stronę Rekowa. Znaki czerwonego szlaku pieszego prowadzą następnie pod górę, gdzie od skrzyżowania tras rowerowych idziemy na sam szczyt. Roztacza się z niego widok na Jeziora Chmieleńskie i położone w oddali Lasy Mirachowskie. Odległość od Kaczego Rynku w Chmielnie na szczyt to ok. 3 km.

Z Chmielna zjeżdżamy do położonego nieopodal Chmielonka, gdzie przejeżdżamy ponad rzeką Radunią. W tym miejscu łączy ona Jezioro Raduńskie z położonym po prawej jeziorem Kłodno. Stoi tu zabytkowy, wielokrotnie przebudowywany młyn z 1738 r. Podążając wzdłuż południowych brzegów Kłodna, przejeżdżamy ponownie nad Radunią, która łączy to jezioro z położonym po prawej Brodnem Małym. Tym samym wjeżdżamy do wsi Zawory, rozkładającej się tarasowo u stóp Wzgórz Kosich. Historia osady sięga XIII w., kiedy książęta kaszubscy nadali tę wieś norbertankom z Żukowa.

Za wsią Zawory szosa wije się równolegle do brzegów jeziora Brodno Małe. Minąwszy z lewej samotne gospodarstwo, docieramy pod górę Sobótka. Warto tu skręcić i wybrać się na jej szczyt. Roztacza się z -niego piękny widok na jezioro Małe Brodno oraz miejscowości Zawory i Chmielno. Od 2012 r. stoi tu replika koźlaka – najstarszego typu wiatraka w Polsce. Na Pomorzu koźlaki stawiano od 2. poł. XIV w. na mocy specjalnych zarządzeń wielkich mistrzów zakonu krzyżackiego. U podstawy posiadały one drewnianą konstrukcję, tzw. kozła. Do niego przymocowana była oś, wokół której obracał się wiatrak, aby dostosować się do kierunku wiatru. Wiatraków zaczęło ubywać w XX w., kiedy upowszechniły się silniki spalinowe. Ostateczny kres przyniosły im zakazy produkcji z czasów okupacji hitlerowskiej. Do dzisiaj pozostałości wiatraków na Kaszubach można zobaczyć w okolicach Lęborka, a kompletne obiekty w Kaszubskim Parku Etnograficznym we Wdzydzach koło Kościerzyny. Na parterze koźlaka na Sobótce mieści się kawiarnia, a na piętrze apartament. W wiatraku można też obejrzeć zrekonstruowany mechanizm, sprowadzony z podlaskiej Sokółki. Obok młyna znajduje się plac zabaw dla dzieci.

Spod Sobótki wkrótce docieramy do Ręboszewa. Dojeżdżając do drogi Kartuzy – Bytów, skręcamy w prawo i mijamy kolejny most nad Radunią pomiędzy jeziorami Małym i Wielkim Brodnem. Oddalamy się nieco od tego ostatniego, by po chwili osiągnąć Złotą Górę – kolejny punkt widokowy. Warto się tu zatrzymać na chwilę. Naprzeciw parkingu znajduje się pomnik Bohaterów Ruchu Oporu Pomorza Gdańskiego dłuta Wiktora Tołkina – członka Armii Krajowej i więźnia obozu Auschwitz. Monument upamiętnia przede wszystkim żołnierzy Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” – największego partyzanckiego ugrupowania w regionie, działającego na Kaszubach i Kociewiu – która w najlepszym okresie liczyła 20 tys. żołnierzy i osób wspierających. Pomnik przedstawia orła z gryfem, czyli zwierzęciem umieszczonym w herbie Kaszub.

Obok pomnika znajduje się taras widokowy, z którego można podziwiać m.in. jeziora Wielkie Brodno i Ostrzyckie. Najwyższe z tej perspektywy są Wzgórza Szym-barskie z kulminacją Wieżycy (329 m n.p.m.).

Na stokach Złotej Góry powstał amfiteatr z zadaszeniem w kształcie odwróconej łodzi. Co roku w weekend na przełomie czerwca i lipca organizowana jest tu jedna z największych imprez plenerowych na Kaszubach – Truskawkobranie. Oprócz koncertów atrakcją festiwalu są oczywiście truskawki. Sprzedaje się tu wówczas setki kilogramów kaszubskiej truskawki, która chroniona jest europejskim oznaczeniem geograficznym.

Za amfiteatrem, nad samym jeziorem od 2010 r. funkcjonuje Centrum Sportów Wodnych i Promocji Regionu. W nowoczesnej marinie można wypożyczyć żaglówki i inny sprzęt wodny.

Wypożyczalnie sprzętu wodnego, Centrum Sportów Wodnych i Promocji Regionu w Brodnicy Górnej: ul. Żeglarska 4, www.centrum.kultury.pl/cswipr, tel.: 58 6812939, 509 980 780, 517536807 (wypożyczalnia V–IX).

Ze skrzyżowania na Złotej Górze zjeżdżamy w dół w stronę Wieżycy. Mijamy Brodnicę Dolną położoną pomiędzy jeziorami Brodno Wielkie i Ostrzyckim. Odtąd jedziemy wzdłuż brzegów Jeziora Ostrzyckiego, docierając wkrótce do wsi Ostrzyce. W jej centrum znajduje się plac, gdzie można zaparkować i skąd roztacza się malowniczy widok na jezioro. Warto podejść na pobliskie molo, z którego w sezonie można wsiąść na pokład statku „Stolëm” płynącego na spacerowy rejs po jeziorze.

Wariant trasy

Między Ostrzycami a Brodnicą Dolną wznosi się Jastrzębia Góra, z której rozpościera się widok robiący bodaj największe wrażenie ze wszystkich w okolicy. Aby na nią dotrzeć, wystarczy z placu w Ostrzycach kierować się w stronę Brodnicy, a następnie wejść w ulicę Jastrzębią. Dojście do punktu widokowego oznaczone jest czerwonymi trójkątami. Z cienistego wąwozu wychodzimy na wyżej położone osiedla, skąd już niedaleko do wierzchołka pierwszego wzgórza. Leży na nim Diabelski Kamień – głaz narzutowy o prawie 6-metrowym obwodzie. W 1851 r. odwiedził to miejsce król pruski Fryderyk IV Wilhelm. Na pamiątkę tego zdarzenia wzniesienie nazwano Wzgórzem Królewskim. Widok stąd zasłaniają drzewa, więc idziemy nieco wyżej, na szczyt Jastrzębiej Góry. Pejzaż, jaki można stamtąd podziwiać, niemieckim turystom sprzed 150 lat przypominał okolice Jeziora Czterech Kantonów w Szwajcarii. Na parking wraca się tą samą drogą.

Z parkingu w Ostrzycach ruszamy dalej, mijając smażalnię ryb, oferującą również ryby z pobliskich akwenów. Szosa omija jeziorną zatokę, docierając do części Ostrzyc, zwanej Węgleszynem. Jest tu kemping, kąpielisko, przystań statku spacerowego, pensjonat i hotel.

Dalej leśny odcinek szosy przecina w poprzek strome zbocze należącej do Wzgórz Ostrzyckich Bukowej Góry. W czasie ostatniej wojny miejscowy leśniczy, Józef Król, ukrywał tu w bunkrach kilkudziesięciu jeńców wojennych, którzy uciekli z -pobliskiego obozu jenieckiego w Kolanie. Dzięki dobrym układom z miejscowymi funkcjonariuszami niemieckimi żaden z nich nie został odnaleziony.

Wjeżdżamy do kolejnej nadjeziornej osady – Kolana, nazwanego tak od znajdującego się w tym miejscu zakrętu (kolana) podkowiastego w kształcie Jeziora Ostrzyckiego. Ponad szosą biegnie kładka łącząca taras widokowy olbrzymiej wypożyczalni sprzętu wodnego z ośrodkiem wypoczynkowym usytuowanym powyżej. Co ciekawe, część drewnianych domków letniskowych ośrodka została wybudowana w latach 30. XX w. przez YMCA (Young Men’s Christian Association – Związek Młodzieży Chrześcijańskiej), stanowiąc trzeci tego typu stały obóz w Polsce. W czasie wojny w domkach tych przetrzymywano m.in. jeńców angielskich, polskich i ukraińskich.

Dalej, na zakręcie mijamy po prawej stronie ceglany dom, stojący na miejscu pierwszej karczmy w Kolanie – z połowy XVII w., szczycącej się przywilejami króla Jana III Sobieskiego. Po chwili przejeżdżamy pod linią kolejową Gdynia – Kościerzyna, będącą częścią przedwojennej magistrali węglowej Śląsk – Gdynia. Droga w prawo prowadzi do najstarszego na Kaszubach ośrodka narciarskiego Koszałkowo, który oferuje atrakcje zarówno zimą, jak i latem. Nieco dalej mijamy górną, letniskową część Kolana. Na wzgórzu po prawej stronie, u góry widać ciemny, wysoki drewniany dom, który został wybudowany w czasie wojny jako sanatorium dla lotników Luftwaffe, a po wojnie przez pewien czas pełnił rolę schroniska narciarskiego.

Rozpoczynamy teraz długi podjazd na Wzgórza Szymbarskie, przed nami m.in. ostre zakręty (nawet 180 stopni!). Po prawej opadają strome północne stoki Wieżycy, porośnięte głównie przez ubogie, kwaśne buczyny. W 1962 r. las ten objęto ochroną w rezerwacie „Szczyt Wieżyca”. Przy szosie po lewej stronie znajduje się leśny parking z ławkami i wiatami.

Droga Kaszubska kończy się wraz z dotarciem do drogi krajowej nr 20. Tu na skrzyżowaniu skręcamy w prawo. Po prawej stronie widać budynek dawnego schroniska, dziś siedzibę Kaszubskiego Uniwersytetu Ludowego. Mieści się tu także galeria rzeźby i malarstwa ludowego Kaszub i Kociewia. Wkrótce dojeżdżamy do skrzyżowania. Skręcamy w prawo i po 100 m zatrzymujemy się na parkingu. Prowadzi stąd najkrótsze (0,8 km) i najwygodniejsze dojście na sam szczyt Wieżycy – należy iść za znakami czarnego pieszego szlaku turystycznego. U celu znajdziemy wieżę widokową.

Wycieczkę można kontynuować, zwiedzając Szymbark bądź udając się dalej trasą Nad Jeziorami Raduńskimi.

Nad Jeziorami Raduńskimi

Przebieg trasy: Szymbark – Sikorzyno – Gołubie – Wygoda Łączyńska – Chmielno

Długość: 60 km

Jest to ciąg dalszy wycieczki Drogą Kaszubską z Chmielna. Trasa wije się pomiędzy długimi jeziorami, prowadząc do kilku ciekawych miejsc w okolicy. Po drodze, oprócz podziwiania malowniczych widoków, można napić się kawy w rodowym gnieździe Józefa Wybickiego, zobaczyć setki gatunków rzadkich i egzotycznych roślin w ogrodzie botanicznym albo wpaść w samo serce truskawkowej rewolucji, która zmieniła życie wielu Kaszubów z powiatu kartuskiego.

Wędrówkę zaczynamy w centrum Szymbarku, gdzie zachowało się sporo budynków z przełomu XIX i XX w. i który słynie z niezwykłego Centrum Edukacji i Promocji Regionu. Potem ruszamy w -kierunku Gołubia. Po wyjeździe na wysokie wzniesienia w sąsiednich Potułach zaczynamy długi zjazd. W prawo prowadzi droga do malowniczego jeziora Kniewo, my zaś skręcamy w lewo w kierunku Sikorzyna. Ze wzgórza możemy jeszcze podziwiać rozciągający się za nami widok na Wzgórza Szymbarskie od zachodu. Najwyższe wśród zalesionych wzniesień to Wieżyca z wieżą widokową na szczycie.

Wijącą się wśród pól szosą docieramy do niewielkiej wsi Sikorzyno, której centrum tworzą głównie budynki skupione wokół dawnego folwarku. Przy drodze naprzeciw niewielkiego stawu zobaczymy ogrodzony ogród wokół dawnego dworu Wybickich i Sikorskich. Warto się tu zatrzymać na zwiedzanie samego dworku, odpoczynek w muzealnej herbaciarni i zabawę w labiryncie roślinnym. Po przeciwnej stronie drogi wznoszą się solidne zabudowania dawnej gorzelni z czasów pruskich właścicieli majątku.

Z Sikorzyna wracamy do szosy Szymbark – Stężyca. Skręcając w lewo, po kilkuset metrach dotrzemy do Gołubia. Należy zachować ostrożność na stromym zjeździe, a na zakręcie przed torami skręcić w prawo w ulicę Botaniczną. Około 700 m dalej znajduje się niewielki parking i wejście do Gołubieńskiego Ogrodu Botanicznego – prywatnej instytucji prowadzonej przez małżeństwo państwa Butowskich. Ciągle powiększająca się kolekcja roślin z całego świata liczy obecnie ok. 4000 gatunków, które zgromadzono na 2,12 ha.

Gołubieński Ogród Botaniczny, ul. Botaniczna 21, Gołubie, tel.: 58 6843608, 600872501, www.obgolubie.robia.pl; e-mail: zbutowski@wp.pl.

Powróciwszy do głównej drogi przecinającej wieś, skręcamy w prawo i za chwilę przejeżdżamy przez linię kolejową Gdynia – Kościerzyna, czyli dawną magistralę węglową Śląsk – Porty. Po lewej widać zabytkową zabudowę kolejową, m.in. ceglane domy dla rodzin kolejarzy z lat 30. XX w., z charakterystycznymi wolimi okami w połaciach dachowych. Od niedawna do Gołubia coraz więcej osób przyjeżdża na wczasy zdrowotne, więc w centrum wsi powstał sklep ze zdrową żywnością i pełnoziarnistymi produktami zbożowymi lokalnej produkcji. Nieco dalej mijamy po prawej staw młyński i dawny młyn wodny na Gołubskiej Strudze. Podobnie jak w Szymbarku, tak i w Gołubiu zachowało się sporo budynków z przełomu XIX i XX w.

Zaraz za wsią droga wkracza w las. Po lewej mijamy Jezioro Dąbrowskie, popularny cel spacerów wczasowiczów z okolic. Niespełna 3 km za Gołubiem skręcamy w prawo (kierunek: Uniradze). Około 2,5 km jedziemy szutrową drogą, aż do leśnego parkingu. Tutaj warto wysiąść z samochodu i przejść się niedawno utworzoną ścieżką archeologiczną, aby odkryć jedno z największych cmentarzysk kurhanowych w Europie, liczące wg szacunków nawet 3500 kurhanów.

Kontynuując podróż, wracamy do szosy. Kierujemy się do Stężycy, do której docieramy wkrótce po wyjeździe z lasu. Do lat 20. XX w. Stężyca była administracyjnie podzielona na Królewską (przez którą jedziemy) i Szlachecką. Z prawej strony zwraca uwagę malowniczy neogotycki kościół z początku XX w. Do lat 70. XX w. naprzeciw niego znajdował się cmentarz. Obecnie w dawnej pastorówce ma siedzibę Urząd Gminy. Na skrzyżowaniu, po lewej stronie stoi XX-wieczna neogotycka kapliczka słupowa wystawiona jako wotum za ocalenie podczas wojny.

Przejeżdżamy przez niepozorną rzeczkę Radunię, która łączy w tym miejscu jeziora Stężyckie i Raduńskie i tym samym wjeżdżamy do Stężycy Szlacheckiej. Małomiasteczkowa zabudowa w centrum wsi częściowo pochodzi z przełomu XIX i XX w. Na wzniesieniu widać kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej z 1710 r.

Z centrum wsi cofamy się nieco za rzekę Radunię, aby udać się w stronę Kartuz. Wyjeżdżając z miejscowości, widzimy po lewej zabudowania ośrodków wczasowych. Wkrótce docieramy do Zgorzałego, wsi o XIII-wiecznej metryce. Dynamicznie działa tu stowarzyszenie kobiet, które w miejscowej remizie utworzyło izbę regionalną. Warto przejść się też nad Jezioro Raduńskie, korzystając z któregoś z kilku dogodnych zejść.

Za Zgorzałem na skrzyżowaniu z drogą wojewódzką skręcamy w lewo. Po prawej, w lasach kryje się wieś Przewóz, której nazwa wzięła się od zwężenia Jeziora Raduńskiego, gdzie przeprawiali się wędrowcy. Kiedy w XIX w. zaczęła się rozwijać komunikacja kołowa, wybudowano groblę na jeziorze, aby poprowadzić nią drogę Kartuzy – Bytów. Po krętym zjeździe docieramy do owej grobli, nazywanej szumnie Bramą Kaszubską. W prześwitach między drzewami widać dalekie wnętrza rynny polodowcowej, której dno wypełnia jezioro. Akwen po prawej to Jezioro Raduńskie Dolne, dość interesujące dla żeglarzy, z licznymi zatoczkami i półwyspami. Mniejsze, ale głębsze (do 43 m) Jezioro Raduńskie Górne widać z lewej strony. Widoczna jest także jedna z dwóch wysp na tym jeziorze. Przy drodze stoją budynki Stacji Limnologicznej Uniwersytetu Gdańskiego, prowadzącej głównie badania meteorologiczne i -hydrologiczne jezior Pomorza Wschodniego. Przez jakiś czas poruszamy się równolegle do brzegów akwenu. Przed wsią Borucino skręcamy w prawo (drogowskaz „Miechucino”). Znów wspinamy się na powierzchnię wysoczyzny. Po chwili po prawej znów otwiera się szerszy widok. Uważni obserwatorzy dostrzegą w oddali Wzgórza Szymbarskie z Wieżycą.

Malowniczy widok ukazuje się nam również przy wjeździe do kolejnej miejscowości – Wygody Łączyńskiej, gdzie wznosi się XX-wieczny kościół św. Józefa, który powstał na niemalże zupełnym pustkowiu. Zachowane do dzisiaj założenie świątynne oraz domy z czasów budowy kościoła mają dużą wartość zabytkową. Parafia wygodzka jest matecznikiem kaszubskiej truskawki. Dzisiaj tereny te słyną z jej uprawy w Polsce i za granicą.

Z Wygody kierujemy się w stronę Miechucina. W lewo odchodzi droga do Długiego Kierza, gdzie po raz pierwszy zaczęto uprawiać truskawkę. Po prawej stronie towarzyszy nam dolina, w której bierze początek rzeka Łeba uchodząca w mieście Łeba do Bałtyku. Wreszcie osiągamy Borzestowo – wieś, z której wywodzi się znany do dzisiaj kaszubski ród Borzestowskich. Działa tu ciekawa izba regionalna.

Za Borzestowem z prawej strony zobaczymy Jezioro Długie w malowniczej scenerii głębokiej rynny polodowcowej. Z lewej strony stromo opadają do niego stoki góry Garecznica. Jej wyniosły kształt od dawna intrygował mieszkańców i archeologów. Badania archeologiczne potwierdziły, że w latach 1000–650 p.n.e. istniała na niej osada obronna kultury pomorskiej.

Wzdłuż jezior Długiego i Wielkiego docieramy do Miechucina. Po prawej znajduje się parking z widokiem na Jezioro Wielkie, wiejski park i ogólnodostępna plaża. Przy skrzyżowaniu skręcamy w prawo (kierunek: Kartuzy). Droga wiedzie teraz wzdłuż nieczynnej linii kolejowej Kartuzy – Łeba, przez którą kilkakrotnie przejeżdżamy, oraz wzdłuż rzeki Łeby, którą opuszczamy za Reskowem. W Garczu docieramy do Drogi Kaszubskiej. Wycieczkę można zakończyć w Chmielnie lub kontynuować wg opisu Drogi Kaszubskiej.

Tajemnice Lasów Mirachowskich

Przebieg trasy: Kartuzy – Sianowo – Mirachowo – jezioro Lubygość – Zamkowa Góra – Sierakowice

Długość: 54 km

Ta wycieczka zachwyci miłośników dzikiej przyrody i pięknych krajobrazów. W Lasach Mirachowskich można zobaczyć leśne torfowiska, przejść się ścieżką wśród źródlisk w głębokich wąwozach, zajrzeć do pseudokrasowych jaskiń, pobrodzić wśród łanów białego puchu wełnianek i sycić wzrok malowniczymi widokami. Osobliwościom przyrodniczym towarzyszą zabytki i inne atrakcje dla całej rodziny.

Wędrówkę można rozpocząć w Chmielnie lub Kartuzach bądź od drugiej strony: w Sierakowicach lub Kamienicy Królewskiej.

Z Kartuz kierujemy się w stronę Mirachowa ulicą Aleksandra Majkowskiego, autora najważniejszej kaszubskiej epopei Żëcé i przigòdë Remùsa (Życie i przygody Remusa), wydanej w wielu tłumaczeniach. Pisarz spędził ostatnie lata życia w Kartuzach, pracując jako lekarz i pisząc tu pierwszy polskojęzyczny przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej. Dom Majkowskiego, wraz z daleka widoczną tablicą pamiątkową, znajduje się wśród starych willi, na skrzyżowaniu ulic Ceynowy i Majkowskiego. Dalej po lewej widać stare osiedle domów wielorodzinnych z dwuspadowymi dachami, pochodzące z czasów okupacji hitlerowskiej.

Po grobli i moście przejeżdżamy przez Jezioro Klasztorne, zwane dawniej Grzybnem. Po lewej, na drugim brzegu mniejszej części jeziora, rysuje się sylwetka kartuskiej kolegiaty Wniebowzięcia NMP, dawnego kościoła klasztornego kartuzów.

Dalsza droga biegnie przez pewien czas równolegle do brzegów jeziora. Mamy okazję się przekonać, jak kręte są drogi prowadzące w Lasy Mirachowskie. Piękna buczyna porasta stromo opadające zbocza Wzgórz Kosich, których wysokość dochodzi do ponad 260 m n.p.m. Omijamy je, by dojechać do Prokowskich Chróstów, osady, która powstała na miejscu sprzedanych państwowych lasów pruskich w XIX w.

Do Prokowa zjeżdżamy aleją sędziwych drzew. Założona przez Krzyżaków miejscowość przez długi czas była własnością klasztoru w Kartuzach. Do dziś zachowało się tu sporo budynków z przełomu XIX i XX w. Wyjeżdżając z miejscowości, przekraczamy tory nieczynnej llinii kolejowej z -Kartuz do Lęborka i Łeby powstałej w -pierwszych latach XX w. W latach 70. jeździły tędy ekspresy z Wrocławia.

We wsi Mokre Łąki do naszej drogi dołącza szosa od strony Łapalic. Obszar pomiędzy tym dwoma miejscowościami słynął ze złóż szarego iłu, z którego wyrabiano cegły i ceramikę. Jeszcze przed wjazdem w las po lewej stronie mijamy wzgórze zwane Dzéwczą Górą, związane z legendą o pannach z dworu w Mokrych Łąkach.

Panny z Mokrych Łąk

Panny z dworu w Mokrych Łąkach wybrały się na sobotnie tańce. Zwiedzione przez diabły, które przybrały postać mężczyzn, nie chciały wrócić z zabawy, aby pójść na niedzielną mszę. Za karę razem z piekielnymi towarzyszami zapadły się po ziemię.

Podjazd za Mokrymi Łąkami wprowadza nas w las. Wkrótce znów zakrętami wśród buczyny zjeżdżamy nieco w dół i przejeżdżamy po grobli na jeziorze Łąkie, jednym z piękniejszych w Szwajcarii Kaszubskiej. Łatwo je przegapić, jadąc szybko samochodem, ale 100 lat temu był to jeden z ulubionych celów turystów wędrujących po okolicy. W końcu wyjeżdżamy na pola wokół Sianowa. Droga w prawo prowadzi do pobliskiej wsi Kolonia, która ma układ regularnej ulicówki, co jest rzadkością na Kaszubach, a wynika z historii tej osady. W 1800 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III podarował pas lasu o powierzchni ok. 5 km^2 osadnikom niemieckim z Badenii i Wirtembergii. Założyli oni osadę znaną pierwotnie jako Wilhelmshuld (niem. „łaska Wilhelma”). Wielu z nich szybko się skaszubizowało.

Z wysoczyzny, na której leży Kolonia, zjeżdżamy w dolinę Łeby. Na jej zboczu rozłożyło się Sianowo. Z lewej strony mijamy plac pielgrzymkowy i drewniany kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.

Za rzeczką Damnicą wjeżdżamy do położonego na kolejnym wzgórzu Staniszewa, wsi, gdzie ciągle żywe są język i tradycje kaszubskie. Dawniej uważano, że mieszkają tu czarownice. Zdarzało się, że obawiano się przejechać tędy wozem, a mężczyźni bali się brać żony ze Staniszewa. Być może miało to związek z nieodległą Łysą Górą nad jeziorem Osuszyno, prawdopodobnie będącą niegdyś miejscem kultu pogańskiego.

Za Staniszewem warto spojrzeć w malowniczą, głęboką dolinę rzeki Łeby i na jej przeciwległe zbocza, gdzie zaczynają się już Lasy Mirachowskie. Zjeżdżamy nad samą rzekę – do miejscowości Strysza Buda. Po prawej stronie znajdują się nieczynne już zabudowania młyna. Jest on jednym z wielu, które istniały w tej miejscowości co najmniej od XVI w. Dzisiaj koło młyna funkcjonuje hodowla pstrąga. Od kilku lat Strysza Buda słynie z Kaszubskiego Parku Miniatur. We wsi, zwanej niegdyś również Dolnym Mirachowem, w 1907 r. urodził się Jan Trepczyk, wybitny pisarz i -poeta kaszubski, autor jednego z dwóch utworów uważanych za hymny kaszubskie – Zemia rodnô.

Za Stryszą Budą droga znów się wznosi, doprowadzając nas do Mirachowa. Z lewej strony mijamy poewangelicki kościół św. Jana Chrzciciela, z prawej dawne dworskie zabudowania gospodarcze. W centrum wsi, przy głównym placu, można obejrzeć dwór starościński i pamiątki po czasach świetności starostwa mirachowskiego.

Lasy Mirachowskie

Ten kompleks leśny zajmuje ponad 7000 ha pomiędzy Sianowem, Miechucinem, Sierakowicami i Linią. Jest to część dawnej Puszczy Kaszubskiej, której większy fragment znajduje się na zachód od Lasów Mirachowskich, a na południe od Lęborka i Słupska. Jeszcze w XVI w. pisano o olbrzymich zasobach drewna w tym rejonie, ale starostowie mirachowscy dbali o ich zachowanie. Dopiero w XVII stuleciu znacznie uszczuplono powierzchnię tutejszych lasów w związku z rozwojem hutnictwa szkła. Kiedy w XIX w. rozpoczęto planową gospodarkę leśną, zaczęto osuszać cenne obszary podmokłe i wprowadzać obce gatunki drzew, takie jak daglezja, świerk czy modrzew. Mimo to Lasy Mirachowskie stanowią obecnie najcenniejszy przyrodniczo fragment Kaszubskiego Parku Krajobrazowego i są perłą środkowych Kaszub.

Już za czasów pruskich, w 1916 r., w lasach w okolicach Mirachowa utworzono rezerwaty dla ochrony tokowisk głuszca. Obecnie w Lasach Mirachowskich najwyższą formą ochrony objęto obszar ponad 600 ha, obejmujący głównie siedliska wodno-błotne. Istniejącą tu sieć melioracyjną powoli się likwiduje, przywracając dawne mokradła.

Z rozdroża w centrum Mirachowa jedziemy w kierunku Strzepcza. Po lewej stronie prawie do drogi sięgają mokradła dawnego Jeziora Mirachowskiego, którego wody zostały spuszczone w połowie XIX w. Za mostem na Mirachowskiej Strudze skręcamy w prawo.

Przebywszy zalesioną dolinę, wjeżdżamy do wsi Nowa Huta powstałej w połowie XVII w. jako osada przy hucie szkła. Po prawej stronie przy szosie można obejrzeć jeden z nielicznych zachowanych przykładów drewnianej architektury kaszubskiej.

Za znakami końcowymi wsi skręcamy w lewo (drogowskaz „Jezioro Kamienne, Diabelski Kamień”). Ze wzgórza rozpościerają się rozległe widoki na dolinę Łeby na północy. Po 1,5 km docieramy nad Jezioro Kamienne do przysiółka Kamienna Góra. Łąka przy brzegu jeziora usiana jest głazami narzutowymi, wśród nich znajduje się jeden z największych na Pomorzu – Diabelski Kamień (obwód 17 m, wysokość 3 m, długość 5 m). Odwiedzający to miejsce mówią, że jezioro najlepiej prezentuje się w pogodny dzień o zmierzchu, przypominając jezioro Świteź. Zarówno sam zbiornik, jak i przyległe do niego tereny należą do rezerwatu „Żurawie Błota”.

Kamień rzucony przez diabła

Z nowohuckim Diabelskim Kamieniem wiąże się legenda o diable, który w jedną noc miał zbudować most przez jezioro dla mieszkającego w pobliżu gbura (kasz. „gospodarz”) w zamian za jego duszę. Żona nieszczęśnika, widząc, że diabelski most jest już prawie ukończony, poszła obudzić koguta w swojej zagrodzie. Zapiał on, obwieszczając nadejście dnia, w chwili gdy do mostu miał zostać dołożony ostatni głaz. Diabeł upuścił kamień na brzegu jeziora, a po przytrzymującym skałę łańcuchu pozostała w niej bruzda.

Z Kamiennej Góry wracamy do Mirachowa tą samą drogą, którą przyjechaliśmy, jednak przed mostem nad Mirachowską Strugą skręcamy w prawo (kierunek Bącz). Po przejechaniu 300 m znów skręcamy w prawo, w ulicę Do Leśniczówki (kierunek Pałubice). Droga jest miejscami szutrowa i wiedzie wśród wielogatunkowego drzewostanu. Przy leśniczówce zjeżdżamy z głównej drogi, by dotrzeć do parkingu i stacji turystycznej Lubygość. Stanowi ona dobry punkt wypadowy do wędrówki nad ustronne jezioro o tej samej nazwie. Na pieszą wycieczkę w podstawowym wariancie należy przeznaczyć ok. 2 godz.

Z parkingu kierujemy się brukowaną drogą w las. Zakosami sprowadza nas ona nad jezioro Lubygość otoczone bukowymi lasami, które wraz z nim wchodzą w skład rezerwatu przyrody. Inaczej niż w większości jezior rynnowych woda w tym zbiorniku ma brązowy kolor – to wynik rozkładu opadających liści oraz przecieków z torfowisk przylegających gdzieniegdzie do akwenu.

Za jeziorem skręcamy w lewo w nieoznakowaną drogę prowadzącą równolegle do brzegów Lubygościa. Około 250 m dalej, w niszy na zboczu rynny polodowcowej dostrzeżemy skalne kolumny i okapy. To znak, że dotarliśmy do Grot Mirachowskich. Należy zachować ostrożność i nie próbować do nich wchodzić, ponieważ grunt wciąż się obsuwa i groty grożą zawaleniem. Najbliżej widać Schron z Kolumnami, składający się ze skalnej płyty tworzącej okap wsparty na jednej większej kolumnie i kilku mniejszych. Nieco dalej znajduje się Schronisko Owalne, gdzie pod dużą piaskowcowo-zlepieńcową płytą wytworzyła się spora jama. Groty Mirachowskie odkryto na przełomie lat 50. i 60. XX w., kiedy eksploatowano w tym miejscu piasek. Niewykluczone, że w głębi zbocza kryją się kolejne skalne formy.

Jaskinie na Kaszubach

Kaszuby stanowią drugie co wielkości skupisko jaskiń na Niżu Polskim, z czego trzy jaskinie znajdują się na obszarze Szwajcarii Kaszubskiej. Jak powstały te dość trwałe puste przestrzenie w głębi ziemi? Pod koniec okresu zlodowacenia piaski i żwiry zostały zdeponowane w różnych miejscach przez wody z topniejącego lądolodu. Krążące w tym osadzie wody zawierały lokalnie sporo rozpuszczonego węglanu wapnia, który w sprzyjających warunkach wytrącał się i cementował piaski i żwiry. Tak powstawały kolumny i płyty zlepieńcowo-piaskowcowe, które następnie zostały odsłonięte poprzez działanie wody bądź człowieka.

Od Grot Mirachowskich idziemy dalej drogą nad jeziorem. Za drugim okresowo płynącym strumieniem odchodzi w prawo w górę ścieżka trawersująca zbocze. Dochodzimy nią do miejsca pamięci(umieszczono tu krzyż i tablice) poświęconego żołnierzom Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, którzy 25 września 1943 r. zginęli tu w obławie prowadzonej przez 60 żołnierzy Gestapo. Obok znajduje się replika bunkra Ptasia Wolawybudowanego w czasie wojny przez miejscowych leśniczych. Można go zwiedzać, jednak w środku przydaje się latarka. W Ptasiej Woli rezydowało najpierw kilkunastu, później już tylko kilku partyzantów. Podczas obławy dwóch z nich wyszło z bunkra zaspokoić potrzeby fizjologiczne. To uratowało im życie. Cztery osoby zginęły, pozostałym, również z sąsiedniego, dziś nieistniejącego bunkra, udało się wymknąć.

Spod bunkra do leśniczówki wracamy tą samą drogą.

Wariant trasy

Osoby dobrze orientujące się w terenie mogą kontynuować wycieczkę pieszym szlakiem czerwonym. Nieco ponad kilometr od bunkra znajduje się punkt widokowy Szczelina Lechicka, skąd można podziwiać ukryte głęboko w rynnach polodowcowych Jeziora Potęgowskie.

Do leśniczówki wracamy częściowo szlakiem czerwonym południowymi brzegami jeziora i brukowaną droga.

Z parkingu przy stacji turystycznej Lubygość wracamy do szosy i skręcamy w prawo. Długi leśny odcinek biegnie obrzeżem wielkiego rezerwatu „Kurze Grzędy” (po lewej). Niewielki zjazd doprowadza nas do wsi -Kamienica Królewska. Tu kierujemy się w prawo w stronę Wejherowa. Za Kamienicą znów skręcamy w prawo (kierunek: Kamienicki Młyn). Droga prowadzi wałem wzniesień pomiędzy jeziorami Junno i Białym. Ponad 2 km dalej znajduje się parking. Stąd można wspiąć się na punkt widokowy na Zamkowej Górze. Widać z niego aż sześć jezior północnej części Lasów Mirachowskich. Od lewej są to: Jezioro Kamienickie, Junno, Białe, Czarne, Odnoga i Potęgowskie.

Wracamy na parking i do centrum Kamienicy Królewskiej, skąd kierujemy się teraz na zachód, do drogi nr 214. Wycieczkę kończymy w Sierakowicach, gdzie warto zwiedzić m.in. kościół św. Marcina oraz Muzeum Ziemi Sierakowickiej w budynku Gminnego Ośrodka Kultury.

Rezerwaty przyrody Lasów Mirachowskich

Rezerwat „Jezioro Turzycowe” (11,39 ha) utworzono w 1959 r., aby ochronić jedyne znane wówczas na Pomorzu stanowisko skrajnie zagrożonej turzycy skąpokwiatowej, która w Polsce występuje górach oraz na Pomorzu, Warmii i Mazurach. Po wycięciu lasu na obrzeżu jeziorka i wykonaniu melioracji turzyca zginęła. Obecnie trwają starania o ponowne wprowadzenie tego gatunku. Do rezerwatu można dojść pieszym szlakiem czarnym.

Rezerwaty „Kurze Grzędy” i „Staniszewskie Błoto” (107,70 i 130,41 ha) wyznaczono już w 1916 r. w celu ochrony tokowisk największego ptaka grzebiącego Europy – głuszca. Niestety, na Pomorzu głuszec wyginął w XX w. Dziś w obu rezerwatach prowadzone są prace przywracające pierwotne nawodnienie siedlisk i odtwarzające otwarte torfowiska, które zajęły brzezina i bór bagienny. Do obu rezerwatów prowadzi czarny szlak pieszy, a Staniszewskie Błoto można podziwiać z drogi Mirachowo – Miechucino.

Rezerwat „Leśne Oczko” (31,66 ha) istniejący od 1990 r. ma za zadanie zachować ubogie jezioro dystroficzne z typowym, strefowym układem roślinności i pięknymi mszarami. Rosną tu trzy ściśle chronione gatunki roślin: bagno zwyczajne, rosiczka okrągłolistna i widłak jałowcowaty.

Rezerwat „Lubygość” (54,60 ha) od 1962 r. chroni jezioro rynnowe o nietypowym charakterze, gdzie produkcja roślinna oparta jest na materii dostającej się do akwenu z zewnątrz (głównie spadające liście). Wokół zbiornika znajdują się ubogie zbiorowiska buczyny o charakterze naturalnym. Występują w nich trzy gatunki roślin o charakterze podgórsko-górskim: widłak wroniec, przetacznik górski, paproć – podrzeń żebrowiec. Osobliwością są groty piaskowcowo-zlepieńcowe w pobliżu północnych brzegów jeziora. Do rezerwatu można dojść czerwonym szlakiem pieszym od strony leśniczówki Mirachowo.

Rezerwat „Szczelina Lechicka” (41,32 ha) powstał w 1990 r., obejmując obszar wokół jeziora Kocenko, zwłaszcza płaty zespołów buczyn – kwaśnej i żyznej. Nad jeziorem występują również niewielkie olsy (wilgotny lub podmokły las olchowy). Do pięknego krajobrazowo rezerwatu prowadzi czerwony szlak pieszy od strony leśniczówki Mirachowo lub Kamienickiego Młyna.

Rezerwat „Żurawie Błota” (109,13 ha) utworzony w 1990 r. obejmuje Jezioro Kamienne, będące do niedawna jeziorem lobeliowym. Występująca tu rzadka roślina – lobelia jeziorna – zanika, ale jezioro i otaczająca je mozaika siedlisk leśnych i torfowiskowych wciąż jest miejscem gniazdowania ptaków brodzących – żurawia i brodźca samotnego.

Rezerwat „Żurawie Chrusty” (21,82 ha) również powstał w końcu XX w. Chroni zbiorowiska bagienne otaczające śródleśne ubogie jeziorko torfowe. Występują tu cztery ściśle chronione gatunki roślin: dwa gatunki widłaków, rosiczka okrągłolistna oraz bagno zwyczajne. Do rezerwatu prowadzi ścieżka dydaktyczna ze wsi Mojusz i Mojuszewska Huta.

Szlak tradycji kaszubskich

Przebieg trasy: Żukowo – Przodkowo – Kartuzy – Chmielno – Sierakowice – Mściszewice – Hopowo – Żukowo

Długość: 120 km

Dzięki przywiązaniu do tradycji, języka i wiary Kaszubi mimo licznych zawieruch dziejowych zachowali swoją tożsamość. Wycieczka ta pozwala zapoznać się przede wszystkim z kaszubską sztuką i rzemiosłem. Dotrzemy więc do kolebki haftu kaszubskiego w Żukowie, przeniesiemy się w przeszłość w prywatnych muzeach rozmaitości i wreszcie poznamy tradycyjną sztukę ludową Kaszub i sposoby jej przetwarzania w nowoczesnym wzornictwie.

Haft kaszubski – eksponaty w muzeum parafialnym w Żukowie, fot. z arch. Studio Berda

Trasę można rozpocząć w dowolnym jej punkcie, jednak opis zaczniemy od Żukowa. To leżące w połowie drogi z Kartuz do Gdańska miasto jest jednym z dwóch miejsc na Kaszubach, gdzie kształtował się haft kaszubski (kasz. kaszëbsczi wësziw). Przedmioty zdobione tym haftem można obejrzeć w muzeum parafialnym przy kościele Wniebowzięcia NMP – dawnym kościele norbertańskim. Przy okazji warto zwiedzić także samą świątynię, mającą niezwykle cenne wyposażenie.

Z Żukowa kierujemy się na w stronę Gdyni (droga krajowa nr 20). Wśród silnie rozwijającej się w tę stronę zabudowy dominuje ukończony w 2006 r. kościół Miłosierdzia Bożego, którego sylwetka nawiązuje do neogotyckich kościołów budowanych na Pomorzu przed stu laty.

Docieramy do Miszewa. Miłośników kuchni regionalnej skusi oferta restauracji regionalnej Mùlk w pobliskim Miszewku, gdzie można zjeść m.in. popularną na Kaszubach zupę brukwiową na gęsinie (wrëkòwô zupa na gãsënie). Na skrzyżowaniu w Miszewie skręcamy w lewo w kierunku Przodkowa. Z prawej strony mijamy położone w głębokiej dolinie rynnowe Jezioro Kczewskie. W Przodkowie skręcamy na Czeczewo i jedziemy do wsi Kawle Dolne. Po 2,8 km od ronda w Przodkowie znów należy skręcić w lewo (drogowskaz „Kawle Dolne”), a następnie wjechać w pierwszą drogę w lewo, do gospodarstwa Czesława Bielickiego.

Z klasztoru pod strzechy – pochodzenie haftu kaszubskiego

Przy istniejącym w Żukowie od XIII do XIX w. klasztorze norbertanek oprócz nowicjatu działała szkoła świecka, do której uczęszczały panny ze szlacheckich rodzin, a także córki mieszczan i kaszubskich gburów. (Podobna szkoła istniała też przy klasztorze benedyktynek w Żarnowcu na północnych Kaszubach). Oprócz czytania i pisania uczono tam również szycia i haftu.

Klasztory były wówczas ośrodkami kultury, w których poprzez kontakty z innymi klasztorami w Europie i wymianę handlową następowała wymiana wiedzy i doświadczeń. Dzięki temu do kształtującego się na Kaszubach haftu mogły przeniknąć motywy rodem z Turcji, Włoch, Hiszpanii, Francji i Niderlandów. Oczywiście wpływ na jego wygląd miała też kaszubska sztuka ludowa.

Pierwotnie wielobarwnym haftem zdobiono szaty liturgiczne. Ciemne czepce wyszywane złotą i srebrną nicią do lat 20. XX w. były prawdopodobnie jedynymi świeckimi elementami ubioru zdobionymi kolorowym haftem – uważa się, że pozostałe części garderoby były wyszywane białymi nićmi. Niestety, biały haft ludowy nie przetrwał do dziś.

Początek współczesnemu haftowi kaszubskiemu na początku XX w. dali Teodora i Izydor Gulgowscy, małżeństwo etnografów z zamiłowania i założyciele skansenu we Wdzydzach. Pani Teodora, malarka wykształcona w Berlinie, korzystając przede wszystkim z materiałów zebranych w czasie badań przez swojego męża, opracowywała własne kolorowe wzornictwo. Zorganizowała kółko hafciarskie i uczyła sztuki wyszywania mieszkanki Wdzydz. Później pojawiały się na Kaszubach kolejne ośrodki hafciarskie tworzące własne wzornictwo.

Szkoła żukowska. Uczennica ostatniej żukowskiej norbertanki, Marianna Okoniewska, nauczyła haftu swoje wnuczki – Jadwigę i Zofię Ptach. W latach 30. XX w. siostry prowadziły w Żukowie koło hafciarskie, nie tylko nawiązując do klasztornych wzorów, ale też projektując własne przy użyciu kolorów wskazanych przez Teodorę Gulgowską. To właśnie haft żukowski jest obecnie najpopularniejszy na Kaszubach, a jego motywy spotyka się nie tylko na tkaninach. Wśród stosowanych kolorów przeważa niebieski w trzech odcieniach.

Skansen techniki – jak nazwał swoje muzeum gospodarz – to zbiór rozmaitych zabytkowych już przedmiotów gromadzonych od 1999 r. Sporą część ekspozycji stanowią samochody i maszyny. Prawdziwym cackiem wśród nich jest Ford A z 1929 r., produkcji amerykańskiej. Ciekawostką jest ślad po kuli z pistoletu w karoserii. Obok stoi m.in. maszyna parowa z 1924 r. służąca do cięcia drewna i młócenia, kilkanaście zabytkowych motorów oraz podróżna kareta. Kolekcję na wolnym powietrzu uzupełniają m.in. 200-letnie brony i inne narzędzia rolnicze, a także karetka i helikopter. Na terenie skansenu właściciel postawił dwa budynki. Jeden z nich to chata przeniesiona tu z pobliskiego Załęża. Odtworzono w niej wnętrze chałupy z połowy XX w. Pan Bielicki wybudował również kuźnię, inspirując się istniejącym do dzisiaj budynkiem w Wilczych Błotach w gminie Stara Kiszewa. Znajduje się w niej bogata kolekcja narzędzi kowalskich i szewskich. W skansenie zobaczymy też gramofony, od których zaczęła się muzealna pasja gospodarza, oraz harmonię i dwie fisharmonie, na których ich właściciel świetnie gra. Zbiory tego prywatnego muzeum cięgle się rozrastają, więc warto tu zaglądać co jakiś czas.

Kawle i rozproszone osadnictwo jednodworcze

Osadnictwo tego rodzaju jest typowe dla środkowych Kaszub. Wiele tu odosobnionych przysiółków, składających się z jednego lub kilku gospodarstw. Na Kaszubach znane są one jako pùstczi (l.poj. pùstka). Ich powstanie wiązało się pierwotnie z osadnictwem hutniczym – chaty powstawały w pobliżu pieców hutniczych. Kiedy w 1. poł. XIX w. uwłaszczano chłopów i parcelowano niektóre majątki, gospodarze dostawali ziemię usytuowaną często z dala od wsi, budowali więc domy blisko własnych pól, na pustkowiach.

Z tym ostatnim procesem związana jest spotykana prawie wyłącznie na Kaszubach nazwa Kawle. W języku kaszubskim słowo kawel oznaczało kiedyś patyk, los do wyciągania albo długi, wąski pas pola. Z czasem wyraz oznaczający taki pas ziemi stawał się nazwą przysiółka, a gdy ten się rozrósł – nazwą wsi. Dzisiaj słowo kawel funkcjonuje przede wszystkim w znaczeniu „los, przeznaczenie”.

Bielickowo – Skansen Techniki i Dziedzictwa Kaszubskiego, Czesław Bielicki, Kawle Dolne 7, tel.: 601636448, www.bielickowo.pl; brak stałych godzin otwarcia, na zwiedzanie najlepiej umówić się wcześniej z gospodarzem.

Ze skansenu wracamy tą samą drogą do Przodkowa. Z lewej strony mijamy piękny neogotycki kościół św. Andrzeja z 1878 r., kryjący w swych wnętrzach późnogotycką rzeźbę Matki Bożej. Pobliskie Muzeum Pożarnictwa zostało niedawno odnowione i jest jedyną tego typu placówką w województwie.

Z Przodkowa kręta droga prowadzi do Kartuz, po drodze mijając Grzybno, przez lata rozwijające się wokół młyna wodnego jako osada należąca do klasztoru kartuskiego. Ów młyn napędzała niepozorna Klasztorna Struga, przepływająca dziś przepustem pod drogą tuż przed wjazdem do lasu.

Skrzypek znad Klasztornej Strugi

Z Klasztorną Strugą wiąże się legenda o skrzypku, który zawarł pakt z diabłem po to, by grać najlepiej na świecie. Po latach pojedynkował się tu z diabłem w przebraniu innego grajka. Niestety, skrzypka pochłonęły wody nagle wezbranego strumienia.

Wjeżdżamy do Kartuz. Przy rynku stoi dominujący nad zabudową XIX-wieczny kościół św. Kazimierza, a także kamieniczki z przełomu XIX i XX w. Przy okazji zwiedzania zespołu poklasztornego kartuzów, warto odwiedzić Centrum Informacji Turystycznej, gdzie znajduje się wystawa współczesnych strojów kaszubskich.

Kaszubi w strojach ludowych, fot. P. Kowalewski

Warto też zajrzeć do Galerii Neubauer, czyli do pierwszego sklepu sprzedającego przedmioty codziennego użytku, które ozdobiono nowocześnie przetworzonymi motywami haftu kaszubskiego. W dziale „Design” można kupić elementy wyposażenia domu, lampy, obrazy i odzież, a w sekcji „Folk” wyroby tradycyjne lub stylizowane na ludowe.

Galeria Neubauer FOLK Kartuzy, ul. Jeziorna 6a/2, Kartuzy, tel.: 58 7368899, 58 6946209, multicolor@home.pl, www.sklep.gaerianeubauer.pl.

Kolejnym interesującym miejscem jest istniejące od 1947 r. Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera. Wystawy w muzeum zostały podzielone tematycznie. Na parterze zobaczymy m.in. szczątki dawnych dłubanek (kasz. l. poj. czôłn), czyli łodzi wykonanych z jednego pnia, dawniej używanych powszechnie, buty dla konia (kasz. Klumpë) oraz kolekcję uli.

Na piętrze ciekawość wzbudzają dawne ruchome zabawki, których konstrukcja oparta jest na przekładniach mechanicznych. Obok nich zgromadzono stroje przebierańców w okresie Bożego Narodzenia chodzących po kaszubskich wioskach.

Niemniej ciekawe są kluki (kasz. klëka), czyli specyficzne laski używane niegdyś przez sołtysów i przekazywane od sąsiada do sąsiada wraz z ważnymi wiadomościami. Obok umieszczono zbiór współczesnych haftów kaszubskich, w tym kolekcję czepców wyszywanych złotą i srebrną nicią.

W kolejnej sali zwracają uwagę skrzynie posagowe. Wiele z nich malowanych jest w kolorowe roślinne wzory. (Teodora Gulgowska, dając początek nowoczesnej szkole haftu kaszubskiego w pierwszych latach XX w., czerpała również z tradycyjnego kaszubskiego zdobnictwa mebli). W następnym pomieszczeniu ustawiono ławy i łóżka o ciekawej konstrukcji – można je było rozsuwać, aby pomieścić większą liczbę śpiących domowników.

Wychodząc z muzeum, warto również zajrzeć do kuźni, gdzie zgromadzono oryginalny sprzęt kowalski z warsztatu Bazylego Dąbrowskiego w Borku koło Sulęczyna. Wrażenie robi zwłaszcza miech kowalski pokaźnych rozmiarów.

Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera, ul. Kościerska 1, Kartuzy, tel.: 58 6811442, muzeum@muzeum-kaszubskie.com.pl, www.muzeum-kaszubskie.pl.

Z Kartuz udajemy się w stronę Sierakowic, a potem Chmielna, by zapoznać się z kaszubskim garncarstwem. W Chmielnie działają obecnie dwa warsztaty ceramiczne. W tym przy Muzeum Ceramiki Kaszubskiej powstają naczynia o oryginalnym wzornictwie, czerpiącym z 250-letniej tradycji rodu Neclów. Drugi warsztat – Ceramika Genius – istnieje od ponad 30 lat i wyrabia przedmioty użytkowe, m.in. donice, misy, dzbany i świeczniki, w większości eksportowane do Szwecji i Niemiec.

Ceramika Genius, ul. Akacjowa 18, Chmielno, tel.: 58 6842347, 602730085, genius@geniusceramika.pl, www.geniusceramika.pl.

Chyba żadna świątynia nie ma tak kaszubskiego wystroju jak ta w Chmielnie. Kościół św.św. Apostołów Piotra i Pawła wybudowany został w 1887 r. W latach 50. XX w. Wacław Szczeblewski wykonał na stropie polichromię z motywami haftu kaszubskiego. Wśród symboli związanych z Trójcą Świętą i Eucharystią zobaczymy również gryfa – mityczne zwierzę, które jest herbem Kaszub. Kaszubskimi motywami zostały ozdobione także ławki i -konfesjonały. Ściany nawy zdobią świeczniki wykonane w warsztacie Neclów.

Z Chmielna wracamy do Garcza i kierujemy się do Sierakowic. Kręta droga krzyżuje się raz po raz z nieczynną obecnie linią kolejową Pruszcz Gdański – Kartuzy – Łeba wybudowaną na początku XX w. Ostrym zakrętem objeżdżamy Jezioro Reskowskie i jedziemy do Miechucina, mając po lewej źródłowy odcinek rzeki Łeby. Minąwszy -Miechucino, wjeżdżamy w Lasy Mirachowskie, które porastają wysokie wzgórza, osiągające wysokość 271 m n.p.m. Mijamy po prawej wsie Mojusz i Karwację. Ta ostatnia nazwa po polsku oznacza Chorwację – kraj nad Adriatykiem, i notowana była od 2. poł. XVIII w.

Przy wjeździe do Sierakowic, po prawej stronie znajduje się Gminny Ośrodek Kultury (GOK) mieszczący Muzeum Ziemi Sierakowickiej, które istnieje od ponad 20 lat. Jego zalążek powstał, gdy pracownicy GOK-u po ogłoszeniach wśród lokalnej społeczności zebrali pokaźny zbiór pamiątek. W pomieszczeniach na piętrze budynku ośrodka zgromadzono kilkaset eksponatów związanych z dawnym kaszubskim gospodarstwem domowym. Oprócz mebli i naczyń sporo jest tu rozmaitych narzędzi: do obróbki lnu, wełny i drewna. Na parterze GOK-u mieści się punkt informacji turystycznej.

Gminny Ośrodek Kultury w Sierakowicach, Muzeum Ziemi Sierakowickiej, ul. Kartuska 27, Sierakowice, tel.: 58 6816214, 58 6847602, gok@sierakowice.pl, www.gok.sierakowice.pl.

Bernard Sychta (1907–82)

Ksiądz, językoznawca, leksykograf, etnograf i dramatopisarz. Urodził się w wielodzietnej rodzinie w Puzdrowie koło Sierakowic. Wyświęcony na kapłana w Pelplinie, w latach 30. XX w. pracował jako kapelan w szpitalu psychiatrycznym w Starogardzie Gdańskim. W tym czasie powstała większość jego dramatów, z których do dziś największą popularnością cieszy się Hanka sã żeni (1935). Podczas II wojny światowej ukrywał się w Borach Tucholskich, jednocześnie zbierając materiały naukowe, które potem wykorzystał w swoich publikacjach. Magisterium i doktorat złożył w latach 1945–46 na Uniwersytecie w Poznaniu, opisując kulturę ludową Kaszubów i Borowiaków. Później m.in. wykładał w Seminarium Duchownym w Pelplinie. Dziełem życia ks. Sychty jest Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej (1967–76). To 7-tomowe wydawnictwo do dzisiaj stanowi cenne źródło informacji dla kaszubologów i jest nieocenioną pomocą przy tworzeniu nowoczesnego słownictwa kaszubskiego.

Wariant trasy

Będąc w Sierakowicach, warto udać się do położonej wśród jezior Kamienicy Królewskiej. Znajduje się tam warsztat garncarskiTadeusza Zaborowskiego, dla którego wyrób ceramiki to połączenie życiowej pasji z pracą. W warsztacie można zobaczyć, zamówić lub kupić tradycyjne i nowoczesne wyroby toczone lub odlewane. Oprócz typowych naczyń stołowych w pracowni pana Tadeusza powstają również donice, lampiony i wazony.

Aby dostać się do warsztatu, należy na skrzyżowaniu w centrum wsi skręcić w kierunku Linii. Po przejechaniu niespełna 500 m, na rozwidleniu dróg zjeżdżamy w lewo, w ulicę Wrzosową.

Długość przejazdów z Sierakowic w obie strony: 16 km, łączny czas przejazdów: 25 min.

Ceramika Królewska, Tadeusz Zaborowski, ul. Wrzosowa 6, Kamienica Królewska, tel.: 503120032; zwiedzanie po uprzednim uzgodnieniu.

Z Sierakowic kierujemy się dalej na Słupsk i krętym zjazdem docieramy do Puzdrowa. Na skrzyżowaniu skręcamy w stronę Kościerzyny (droga nr 214). Tuż za zjazdem, po prawej stronie stoi stara chëcz (kasz. „-chałupa, dom”), w której urodził się najwybitniejszy badacz języka kaszubskiego i gwary kociewskiej – ks. Bernard Sychta. Przypomina o tym leżący przed domem kamień z -pamiątkowym napisem w języku kaszubskim.

Z Puzdrowa niedaleko już do Tuchlina leżącego nad Słupią, która nieopodal ma swoje źródła. Wjeżdżamy teraz na wysoko położone Pagóry Kamienickie. Po niespełna 5 km dojeżdżamy do Mściszewic. Warto zatrzymać się tu w dwóch miejscach. Pierwszym z nich jest Kaszëbsczi Króm (kasz. „sklep kaszubski”) przy wjeździe do Mściszewic od strony Sierakowic, po prawej stronie. Można się w nim zaopatrzyć nie tylko w pamiątki i tradycyjne wyroby rzemieślnicze, ale również w kaszubskie przysmaki.

Kaszëbsczi Króm, ul. Kaszubska 1, Mściszewice, tel.: 724856615.

Na głównym rozdrożu, nad Jeziorem Mściszewickim stoi drewniana kapliczka Matki Bożej, której twórcą był mieszkaniec wsi, św.p. Czesław Birr - rzeźbiarz ludowy. Działalność twórcza kontynuowana jest przez Sylwię Birr - żonę artysty, a w jej pracowni powstaje rękodzieło oraz prowadzone są warsztaty artystyczne.

Sylwa Birr, Mściszewice, ul. Kartuska 11 tel. 668294387

Za Mściszewicami teren staje się bardziej równinny. Ziemia jest tu bardzo kamienista, dlatego żartowano w przeszłości, że obficiej rodziła kamienie niż zboże. W Klukowej Hucie skręcamy w stronę Kartuz, a w Borucinie w kierunku Kamienicy Szlacheckiej. Na kamienickich pùstkach (kasz. „wybudowania, rozproszona zabudowa osady”), mieści się prywatne muzeum Warkòwniô w Cibùlowie (kasz. „pracownia w Cybulowie”). Aby do niej dojechać, z centrum wsi kierujemy się na Ostrowo, a następnie skręcamy w pierwszą ulicę w lewo, czyli w Rolniczą.

Państwo Cybulowie urządzili muzeum w swojej zagrodzie. W wiacie przylegającej do stodoły znajduje się piec chlebowy (można zamówić chleb w nim upieczony), pełni ona też funkcję plenerowej pracowni twórczej, w której odbywają się warsztaty oraz pokazy plecionkarstwa i rzeźby w kamieniu. W sali regionalnej zgromadzono wiele przedmiotów stanowiących niegdyś wyposażenie kaszubskich chat, m.in. różnego rodzaju narzędzia oraz… ponad stuletnie pianino. Gospodarz chętnie o nich opowiada.

Kazimierz Cybula, ul. Rolnicza 10, Kamienica Szlachecka, tel.: 58 6843224, 667059844.

Z Kamienicy Szlacheckiej wracamy do Borucina, aby następnie przejechać przez Brodnicę Górną i Ostrzyce do Wieżycy. Dotarłszy do drogi krajowej nr 20 skręcamy w stronę Kościerzyny. Po 500 m zatrzymujemy się przy Kaszubskim Uniwersytecie Ludowym. Budynek pochodzący z końca XIX w. pierwotnie służył jako gościniec, po wojnie zaś był siedzibą nadleśnictwa. Uniwersytet mieści się tu od 1982 r., a od 2006 r. ma tu swoją siedzibę również Rada Języka Kaszubskiego, która m.in. ustala i opiniuje zasady ortografii oraz standaryzuje słownictwo szczególnie dotyczące dziedzin, do których język kaszubski dopiero wchodzi. Na parterze budynku znajduje się galeria sztuki ludowej. Zgromadzono tu prace twórców z terenu Kaszub i Kociewia, powstałe podczas organizowanych tu plenerów artystycznych i warsztatów. Pod Wieżycą można więc obejrzeć rzeźby, obrazy na szkle i obrazy olejne.

Wariant trasy

Godnym polecenia miejscem dla miłośników ludowej rzeźby jest wizyta w odległym o 15 km od Egiertowa Trzepowie. Niezwykle malownicza droga do tej miejscowości prowadzi przez Przywidz, w którym kierujemy się w stronę Kościerzyny i po ponad 3 km docieramy do wsi Trzepowo. Zwraca tu uwagę posesja Zenona Kosatera, który urządził w niej galerię swoich prac. Odkąd podupadł na zdrowiu przed kilkunastoma laty, rozwija swój talent rzeźbiarski. Wycina z drewna lipowego  różnej wielkości kapliczki, postacie świętych, bohaterów legend i baśni. Charakterystycznym rysem tych prac jest pewien skrót formy i niedbałość o szczegóły, co przynosi zaskakujące efekty. Dla chętnych pan Zenon organizuje warsztaty rzeźbiarskie. Długość przejazdów z Egiertowa w obie strony: 30 km, łączny czas przejazdów: 35 min.

Galeria Zenona Kosatera, Trzepowo 16, tel.: 58 6825268; zwiedzanie po uprzednim uzgodnieniu.

Kierujemy się teraz w stronę Żukowa. Z wysoko położonych wzgórz rozpościerają się rozległe widoki, zwłaszcza na okolice Kartuz. Mijamy kolejno Rybaki, Starkową Hutę i Egiertowo. Wszystkie te wsie powstały na miejscu istniejących tu w XVII i XVIII w. hut. Warto się zatrzymać w pierwszej wiosce za Egiertowem – Hopowie, i skręciwszy w pierwszą ulicę w prawo, obejrzeć doskonale zachowaną szachulcową chëcz państwa Walkuszów. Naprzeciw domostwa stoi też kuźnia z 1927 r. Jerzy Walkusz jest artystą ludowym, tworzącym głównie w drewnie; wyrabia również tzw. diabelskie skrzypce – instrument muzyczny. Wraz z innymi rzeźbiarzami z Pomorza wykonał także płaskorzeźbione stacje drogi krzyżowej, stojące na jego ziemi. Centrum hopowskiej kalwarii stanowi 12-metrowa kapliczka zbudowana z miejscowych głazów, z których najcięższe ważą ponad 10 ton. W dolnej kondygnacji kapliczki umieszczono rzeźbę św. Wojciecha, w górnej figurę Matki Bożej Różańcowej. Budowlę wieńczy krzyż, który zdobił ołtarz podczas wizyty św. Jana Pawła II w Sopocie.

Jadąc dalej w kierunku Żukowa, mijamy Wyczechowo i Borcz. Podczas parcelacji majątków w 1928 r. przybyła tu niewielka grupa osadników z Galicji, m.in. z okolic Żywca. Ich potomkowie żyją w tych miejscowościach do dzisiaj – już jako Kaszubi. W Borczu przejeżdżamy w pobliżu dawnego dworku i folwarku Hoenów. Dzisiaj mieści się w nich m.in. hotel i restauracja, która serwuje również potrawy regionalne. Specjalnością restauracji jest gęsina, bardzo popularna na Kaszubach.

Z Borcza jest już tylko niespełna 10 km do centrum Żukowa, gdzie kończy się wycieczka.

We mgle prahistorii i wczesnego średniowiecza

Przebieg trasy: Kartuzy – Babi Dół – Kamienne Wesele – Przywidz – Uniradze – Węsiory – Mściszewice – Borzestowo – Chmielno – Zamkowa Góra – Kartuzy

Długość: 140 km

Lasy i pola środkowych Kaszub kryją wiele tajemniczych śladów – swoistych „pocztówek” sprzed stuleci. Do dzisiaj rolnicy natrafiają na dziwne skupiska kamieni albo ciemną, węglistą ziemię i metaliczne spieki, które są pozostałościami po dawnych hutach. Najciekawsze spośród odkryć archeologicznych są jednak prahistoryczne budowle, czyli kurhany i kręgi kamienne. Dwa cmentarzyska na środkowych Kaszubach – w Węsiorach i w Trątkownicy – są wyjątkowe w skali europejskiej. Zapraszamy zatem na wędrówkę śladami dawnych ludów i legend z nimi związanych.

Skamieniałe wesele

Pewnego razu, gdy młoda para i goście weselni pojechali na ślub do kościoła w Kiełpinie, najęta przez nich kucharka zamiast przygotowywać ucztę weselną, ucinała sobie pogawędki z sąsiadkami. Miała jeszcze mnóstwo rzeczy do zrobienia, kiedy ujrzała wracających weselników. Rzekła wtedy: „Och, do czorta, obyście skamienieli!”. To przekleństwo sprawi, że wszyscy nadchodzący zamienili się w głazy

Wycieczkę rozpoczynamy od zwiedzenia Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach. Na parterze w sali poświęconej dawnemu rybołówstwu można obejrzeć kilka dłubanek (kasz. czôłn), które zostały przypadkowo wyłowione z jezior w okolicach Kartuz. Choć znajdujące się w muzeum egzemplarze pochodzą z czasów nowożytnych, to łodzie tego typu były pierwszymi, jakich używano na tych terenach. W czasach późniejszych brak odpowiednio dużych drzew zmusił rybaków do konstruowania łodzi, których dno było zrobione z kłody, a burty z desek.

Z Kartuz kierujemy się w stronę Gdańska przez Dzierżążno i Borowo. W Żukowie słynącym z zespołu poklasztornego norbertanek skręcamy w kierunku Kościerzyny. Minąwszy Glincz, wjeżdżamy w las i docieramy do Babiego Dołu. Można stąd wybrać się na spacer Jarem Raduni – najdłuższym przełomowym odcinkiem rzeki. Zbocza wąwozu osiągają 40 m wysokości, a wiosną na dnie doliny utrzymuje się lód, mimo że wszędzie dookoła śnieg już stopniał.

W Babim Dole znajduje się jedno z lepiej w okolicy zachowanych wczesnośredniowiecznych grodzisk – na Zamkowej Górze. Aby tam dotrzeć, jadąc w kierunku Kościerzyny i przejechawszy ponad wąwozem, należy skręcić w prawo w gruntową drogę. Jej odnoga odbijająca w prawo prowadzi w widły wspomnianego wąwozu i Jaru Raduni. Grodzisko odkryto w XIX w., ale dotychczas było badane tylko powierzchniowo. Pofałdowany majdan otaczają wysokie nawet na 3–4 m wały i fosa. Uwaga – Zamkowa Góra znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatu „Jar Raduni”, po którego terenie można poruszać się tylko znakowanymi szlakami.

Z Babiego Dołu niedaleko do wsi Borcz, gdzie znajduje się zespół dworski do 1945 r. należący do rodziny Hoenów. Naprzeciw dworu skręcamy w prawo w lipową aleję. Ponad 2 km od skrzyżowania znów skręcamy w prawo w szutrową drogę Babi Dół – Wyczechowo, która po 400 m doprowadza nas do kurhanów i kamiennych kręgów w Trątkownicy. To prehistoryczne cmentarzysko zostało nazwane przez miejscowych Kamiennym Weselem, gdyż nawiązuje do niego legenda o skamieniałym orszaku weselnym. Za pomocą tego typu legend usiłowano dawniej tłumaczyć istnienie dziwnych, nienaturalnie rozmieszczonych głazów na pustkowiach.

Stanowisko w Trątkownicy składa się z pięciu dużych kurhanów pokrytych płaszczem kamiennym i otoczonych wieńcem z głazów oraz ponad 60 grobów płaskich. Kręgi z kurhanami znajdują się po południowej stronie drogi Kiełpino – Borcz, natomiast pozostałe pochówki rozsiane są po obu jej stronach. Jeden z nich przecięła droga. Podobnie jak na cmentarzyskach w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy, w Kamiennym Weselu groby płaskie są rozrzucone na rozległej powierzchni. Te przebadane znajdują się na terenie ok. 0,75 ha, a odległości między nimi sięgają 18 m. Najwięcej jest grobów szkieletowych, w których ciało złożone na drewnianej desce lub w trumnie chowano głową ku północy. Znacznie mniej jest pochówków ciałopalnych, w -których spalone na stosie pogrzebowym szczątki składano do jamy ziemnej bądź glinianego naczynia – popielnicy. Jako że w grobach szkieletowych zmarłych chowano zazwyczaj razem z cennymi rzeczami, znalezione zabytki metalowe pochodzą właśnie z tego typu grobów – najliczniej znajdowane są brązowe zapinki. Wiele grobów nosi ślady rozkopywania w celach rabunkowych, najprawdopodobniej w krótkim czasie po pogrzebie. Rabusie nie zawsze jednak znajdowali wszystkie kosztowności; w ten sposób do czasu prac archeologicznych zachowały się np. dwa złote pierścienie leżące pod szkieletem w jednym z grobów.

Ciekawymi znaleziskami są również odkryte pomiędzy grobami miejsca obróbki stel, wyznaczone przez skupiska granitowych odłupków. Wiele wskazuje na to, że stele tworzące kręgi kamienne były ciosane już wówczas, gdy w tym miejscu chowano zmarłych. W południowej części stanowiska, pod lasem, odkryto kilka palenisk, które zapewne wyznaczają granicę nekropolii. Brak szczątków kostnych i śladów wybierania ogniskowych wypełnisk pozwala stwierdzić, iż raczej nie były to miejsca spalania ciał.

Kamienne Wesele wciąż czeka na kompleksowe przebadanie. Na razie przyjmuje się, że okres użytkowania tej nekropolii przypadł pomiędzy ostatnimi dziesięcioleciami I w. a połową II w. Niewielkie grupy grzebały tu zmarłych jeszcze w końcu III w.

Z Trątkownicy wracamy się do drogi krajowej w Borczu, aby podążyć nią do Egiertowa. Z tej wysoko położonej wsi kierujemy się w stronę Przywidza jedną z piękniejszych szos widokowych w Szwajcarii Kaszubskiej. Mijamy wieś Kamela, która podobnie jak Egiertowo powstała jako osiedle hutnicze w połowie XVII w. Z okolicznych lasów pozyskiwano wtedy w ogromnych ilościach materiały do produkcji smoły, dziegciu, potażu i szkła.

Przejeżdżając przez dolinę za Kamelą, mijamy jednocześnie przedwojenną granicę Wolnego Miasta Gdańsk. Następnie mijamy Roztokę i Klonowo Górne, za którym zaczynamy 1,5-kilometrowy zjazd do głębokiej rynny polodowcowej, w której położone jest Klonowo Dolne. Rozciągają się stąd piękne widoki na stoki wzgórz po przeciwnej stronie rynny – osiągają one znaczne wysokości (nawet 278 m n.p.m.), niewiele ustępując pod tym względem Wzgórzom Szymbarskim, i porośnięte są okazałym bukowym lasem. Omijając niewielkie jezioro z prawej, pokonujemy kolejne wzniesienie, by dostać się do Przywidza. Tam obieramy początkowo kierunek na Gdańsk. Jadąc, mijamy po prawej neogotycki, poewangelicki kościół Matki Bożej Różańcowej. Po lewej widoczny jest zespół dworski z budynkiem dworu von Jenów z 2. poł. XIX w., w którym obecnie mieści się pensjonat i hotel. Objeżdżając dawny park dworski, skręcamy w prawo (kierunek: Pruszcz Gdański). Przybliżamy się na chwilę do brzegów jeziora, by potem przejechać na jego drugą stronę przez most. Tuż za nim, po lewej znajduje się miejsce, w którym można zostawić samochód, żeby wybrać się na spacer lub wycieczkę rowerową wzdłuż południowych brzegów akwenu.

Jezioro Przywidzkie nie jest szczególnie duże (112,5 ha, głębokość maksymalna 12,2 m), nadrabia to jednak malowniczością. Jego brzegi są w większości porośnięte bukowymi lasami, a zbocza rynny jeziornej wznoszą się nawet 70 m ponad taflę wody. Po lewej widać jedyną wyspę na jeziorze. Na jej stromych stokach rośnie prawie 200-letni las bukowo-dębowy – kilka wieków temu takie zbiorowiska leśne były powszechne na środkowych Kaszubach. Przed wiekami znajdował się na niej gród, co potwierdzają liczne ruchome znaleziska. Cała wyspa od 1954 r. objęta jest ochroną rezerwatową.

W odległości 1,8 km od parkingu droga gwałtownie zakręca, a ścieżka prowadzi na półwysep. To znak, że dotarliśmy do grodziska. Fosa i wyraźny wał oddziela je od nasady półwyspu. Nieco mniejszy wał znajduje się w głębi lasu i stanowił zapewne pierwszą linię obrony w razie ataku. Spacer można kontynuować, idąc dalej drogą wokół Jeziora Przywidzkiego (razem ok. 9 km).

Wróciwszy z Przywidza do Egiertowa, ruszamy się w stronę Kościerzyny. Po drodze mijamy położoną u podnóża Wieżycy wieś Rybaki. W 1896 r. miejscowość ta, wtedy jeszcze znana jako Fiszerowa Huta, stała się słynna z powodu niezwykłego znaleziska. Podczas orki miejscowy gospodarz odkrył stare naczynie, a w nim monety, ozdoby, sztabki, blachy i druty srebrne. Niestety, nieświadomy wartości znaleziska chłop użył jednego z drutów do naprawienia kosy, część przedmiotów zgubiły bawiące się nimi dzieci. Sądząc po zachowanych arabskich, duńskich, angielskich, niemieckich i polskich numizmatach, ten wspaniały skarb ukryto po 1024 r.

Nie potwierdzono jak dotąd żadnych znalezisk z samej Wieżycy, choć istnieją hipotezy mówiące, że z racji swej wysokości Wieżyca była miejscem kultu pogańskiego.

Spod Wieżycy przez Szymbark docieramy do Gołubia. W pobliżu miejscowości odnaleziono ślady świadczące o istnieniu wyraźnego regionu osadniczego w okolicy Jezior Raduńskich już 1200 lat p.n.e., a potem także w XIII w., kiedy sięgały tu granice tzw. Ziemi Pirsna.

Jedziemy teraz do Pierszczewa położonego 2 km na wschód od Gołubia. Z szosy roztaczają się malownicze widoki na otoczenie jezior Patulskiego i Ostrzyckiego i położone na lewo od nich garby Wzgórz Ostrzyckich. Jadąc szutrową drogą, 1,5 km na północny zachód od Pierszczewa docieramy do jeziora Zamkowisko. Pomimo niewielkiej powierzchni (7 ha) zbiornika jego głębokość przekracza 17 m. Na brzegu jeziora leży głaz umieszczony przez stowarzyszenie opiekujące się tym miejscem. Głaz przypomina, że przy zbiorniku znajdował się niegdyś główny gród tzw. ziemi Pirsna. Grodzisko wznosi się 25 m ponad taflą wody. Na jego spłaszczony wierzch, będący dawniej majdanem grodu, prowadzi kręta droga. Warownia została zniszczona prawdopodobnie w czasie walk Świętopełka II Wielkiego z jego braćmi Raciborem i Samborem w 1. poł. XIII w.

Ziemia Pirsna

W dokumentach pojawia się jako Terra Pirsna. Jej obszar obejmował w XIII w. prawie 600 km^2 w okolicach dzisiejszej Kościerzyny, a na północ sięgał do jezior Ostrzyckiego i Raduńskiego. Intrygująca nazwa może pochodzić od suchej jak pierść (pył, proch) ziemi bądź od nazwiska Pierzcha, z którego to rodu mogli pochodzić założyciele Pierszczewa. Pierwotnie centrum Pirsny znajdowało się w grodzie nad jeziorem Zamkowisko. Gdy jednak książę Świętopełk II z kaszubskiej dynastii Sobiesławiców podporządkował sobie kolejne terytoria w Borach Tucholskich w połowie XII w., zdecydowano o przeniesieniu głównego grodu do Kościerzyny. W 1284 r. ówczesny władca Pomorza Gdańskiego, Mściwój II, 10 lat przed swą bezpotomną śmiercią nadał ten obszar swojej kuzynce – księżniczce Gertrudzie. Ona sama w 1312 r. sprzedała te ziemie Krzyżakom.

Znad jeziora Zamkowisko warto udać się do pobliskich Uniradzów. Około 3 km za Gołubiem skręcamy z szosy do Stężycy w szutrową drogę oznaczoną przez leśników numerem 15. Po ok. 2,5 km dojeżdżamy do miejsca postojowego, gdzie widać tablice zaczynającej się tu archeologicznej ścieżki dydaktycznej. Znajdują się na niej trzy przystanki prezentujące groby z różnych okresów.

Najnowsze badania prowadzone przez pracowników Uniwersytetu Warszawskiego i Muzeum Archeologicznego w Gdańsku wskazują, że w obrębie pętli Jezior Raduńsko-Ostrzyckich może istnieć nawet ponad 3000 kurhanów. Występują one w trzech skupiskach w leśnictwach Przewóz i Uniradze. Niegdyś notowano je również na pobliskich polach, jednak od XIX w. zaczęły znikać – łatwo dostępny kamień można było wówczas sprzedać do budowy nowych dróg i budynków.

Zmarłych w rejonie przeciętym obecnie ścieżką dydaktyczną grzebano przez ponad 2000 lat, a to oznacza, że odnalezione groby i kurhany to pozostałości po kilku różnych ludach. Najwcześniejszy eksponowany obiekt to kurhan kultury łużyckiej (1200–550 p.n.e.). Znaleziska świadczą, że w tym czasie w okolicach Jezior Raduńskich znajdowało się wyraźne skupisko osadnicze. Zdarzało się też, że powstałe wówczas mogiły były wykorzystywane do pochówków także w kolejnych stuleciach przez ludy innych kultur.

Czym jest kurhan?

Kurhan jest rodzajem mogiły w kształcie kopca, stożkowego nasypu, pod którym pochowano ciało zmarłego lub jego spopielone szczątki. Kurhany mogą mieć różną średnicę i wysokość. Bywało, że do ich budowy oprócz ziemi wykorzystywano również drewno i kamień. Zwyczaj sypania kurhanów był powszechny w Europie Środkowej przede wszystkim od neolitu (od 5,5 tys. lat p.n.e. ) do epoki żelaza (XIII w. p.n.e.). W okresie wpływów rzymskich i we wczesnym średniowieczu tego rodzaju pochówki były już rzadkie, ale na Pojezierzu Kaszubskim występuje ich o wiele więcej niż w innych rejonach Polski.

Wzdłuż ścieżki zaznaczono także grób płaski skrzynkowy wiązany z kulturą pomorską (500–125 p.n.e.), która wywodziła się od grupy kaszubskiej kultury łużyckiej. Ciekawy jest też kamienno-ziemny kurhan z wczesnego średniowiecza (X–XI w.).

Z Uniradzów jedziemy przez Stężycę do Klukowej Huty. Stąd możemy wybrać się na zwiedzanie kręgów kamiennych w nieodległych Węsiorach.

Niespełna 4 km na północny wschód od Klukowej Huty leżą Mściszewice. Nieopodal wioski znajduje się kolejne cmentarzysko kurhanowe. Trudno uwierzyć, że jeszcze 100 lat temu naliczono tu 350 mogił. Wtedy też rozpoczęto prace badawcze, które wznowiono dopiero w latach 80. XX w. Obecnie ratowaniem kurhanów i popularyzacją miejscowego dziedzictwa prahistorycznego zajmuje się Stowarzyszenie Rozwoju Sołectwa Mściszewice.

Kultura archeologiczna

Prowadząc badania wykopaliskowe, w większości przypadków nie jesteśmy w stanie stwierdzić, z pozostałościami po jakim ludzie mamy do czynienia. Często zdarza się jednak, że zespoły artefaktów z określonej epoki i z określonego terytorium są bardzo podobne do siebie i występują w podobnym otoczeniu. Grupę takich współwystępujących ze sobą form źródeł archeologicznych nazywamy kulturą archeologiczną; niekoniecznie musi ona mieć związek z dziejami jakiejś wspólnoty ludzkiej.

Oznaczone kurhany znajdują się 700 m na zachód od wsi. Można tam dojechać drogą oznaczoną tablicami. Większość pochówków pochodzi z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (VIII w. n.e.) i związana jest z grupą kaszubską kultury łużyckiej. Znaczna część tutejszych kurhanów opasana jest wieńcem kamiennym u podstawy kopca.

Wracamy do Klukowej Huty i kierujemy się w stronę Kartuz, a potem Miechucina. Za wsią Borzestowo, przed ostatnimi tablicami miejscowości, po lewej stronie znajduje się parking, z którego można wybrać się do jednego z bardziej malowniczych grodzisk na Kaszubach. Powstało ono na wzgórzu Garecznica, z jednej strony podciętym Rynną Borzestowską, w której znajduje się Jezioro Długie, a z drugiej strony wąwozem. Sondażowe badania przeprowadzono w 1970 r., potwierdziły, że w latach 1000–650 p.n.e. istniała tu osada obronna kultury pomorskiej. Na wzgórzu odnajdziemy ślady czterech linii wałów i fos pomiędzy nim, które tworzyły system umacniający warownię od najłatwiej dostępnej strony północnej. Na grobli usypanej przez fosę mieściła się drewniana brama prowadząca do grodu (5,8 × 1,6 m) – odkryto jej spalone szczątki.

Podania o Garecznicy

Legendy z okolic Borzestowa mówią, że gród ciemiężącego okoliczną ludność władcy zapadł się pod ziemię, kiedy kobieta nosząca wodę do zamku wyrzekła pełne żalu i gniewu słowa, przeklinając to miejsce. Ponoć przez długi czas w miejscu zamku znajdowała się głęboka dziura. Cokolwiek się do niej wrzuciło, było wyrzucane z powrotem, ale bez zewnętrznej powłoki. Inna legenda mówi, że we wnętrzu góry śpi wojsko, które ma się zbudzić, kiedy język kaszubski będzie poważnie zagrożony.

Spod Garecznicy przez Miechucino i Garcz docieramy do Chmielna, aby zobaczyć kolejne grodzisko. Na niewielkim wzniesieniu zwanym Grodziskiem, pomiędzy Jeziorem Białym i Kłodno, znajdował się gród zamieszkany od IX do przełomu XIII i XIV w. Prawdopodobnie od lat 30. XIII w. był to gród kasztelański. W tym czasie mogła istnieć tu też murowano-drewniana wieża mieszkalno-obronna, bowiem w czasie prac wykopaliskowych odkryto szczątki kamiennej budowli. Gród był siedzibą księżniczki Damroki, córki Świętopełka II. Niewiele o niej wiadomo, pewne są tylko zdawkowe informacje o jej śmierci, zapisane w kronikach klasztorów w Żukowie i Oliwie. Reszta to domysły i legendy. Gród chmieleński został zniszczony prawdopodobnie w -trakcie najazdu Brandenburczyków na Pomorze Gdańskie w 1308 r.

Legendarna księżniczka Damroka

Jedna z wielu legend o Sobiesławicównie (księżniczka pochodziła z kaszubskiej dynastii Sobiesławiców) mówi, że wbrew woli ojca księżniczka ufundowała kościół w Chmielnie. Świętopełk II dowiedziawszy się o postępku córki, kazał świątynię spalić, a Damrokę przybić do złoconych drzwi kościoła i wrzucić do Jeziora Białego. Dzwony ze zrujnowanej świątyni potoczyły się do wody za księżniczką. Co siedem lat w pierwszy dzień Wielkanocy wynurzają się z wody przed wschodem słońca. Tylko jednej dziewczynie udało się kiedyś najmniejszy z nich przyciągnąć do brzegu.

Inne podanie dotyczące Damroki mówi o Zamkowej Górze niedaleko Kartuz, gdzie kiedyś w warowni mieszkał rycerz-rozbójnik. Porwał on urodziwą księżniczkę, gdyż nie chciała przyjąć jego oświadczyn. Trzy dni po tym zdarzeniu Damrokę uratowały łabędzie, które na własnych grzbietach zaniosły ją do Chmielna.

Do Kartuz, gdzie zaczęliśmy wycieczkę, wracamy teraz drogą biegnącą w pobliżu Zamkowej Góry, znajdującej się pomiędzy Smętowem Chmieleńskim a Kartuzami. Piękna szosa wzdłuż bezjeziornej rynny polodowcowej doprowadza nas do lasu. Ten dobrze zachowany płat buczyny chroniony jest w rezerwacie „Zamkowa Góra”, a na szczyt Zamkowej Góry prowadzi ścieżka edukacyjna. Wzniesienie to pięknie się prezentuje znad brzegów położonego w pobliżu Jeziora Cichego. Według miejscowych podań, co jakiś czas pojawia się nad nim zaklęta księżniczka, prosząc o uratowanie jej zamku.

Jezioro Ciche leży już na obrzeżach Kartuz, gdzie kończy się nasza wędrówka.

Zapadłe zamki

Jednym z najpopularniejszych motywów w mitologii kaszubskiej jest zapadły zamek, występuje on w legendach dotyczących niemal każdego grodziska. Zwykle zamek zapadając się pod ziemię, grzebie w swoim wnętrzu niegodziwego władcę, a zjawa księżniczki prosi przechodzącego nad jeziorem lub rzeką wędrowca, żeby ją przeniósł przez wodę do zamku i tym sposobem wybawił z piekieł mieszkańców grodu. Śmiałek zazwyczaj ponosi porażkę, gdyż różne przeszkody nie pozwalają mu nabrać dystansu do jego lęków i odbierają nadzieję.

O tym, jak głęboko zakorzeniony jest w kaszubskiej kulturze wątek zapadłego zamku, świadczy też to, że został on wpleciony w treść najważniejszej kaszubskiej epopei: Żëcé i przigòdë Remùsa (Życie i przygody Remusa) Aleksandra Majkowskiego.

Kościoły poklasztorne środkowych Kaszub

Przebieg trasy: Żukowo – Przyjaźń – Kiełpino – Goręczyno – Kartuzy

Długość: 70 km

Obecni przez ponad 400 lat na środkowych Kaszubach kartuzi i norbertanki pozostawili po sobie liczne ślady. Najważniejsze z nich to kościoły, które są obecnie najstarszymi zabytkami w powiecie. Zwiedzając je, można zobaczyć dzieła sztuki sakralnej, których nie powstydziłyby się znane świątynie katolickie Europy, ale również przykłady skromnego wiejskiego baroku.

Podróż klasztornymi śladami zaczynamy w Żukowie, gdzie znajduje się XIII- wieczny zespół poklasztorny norbertanek. Na południe od dawnego klasztoru, za rzeką Radunią, warto odwiedzić cmentarz parafialny, na którym wznosi się kaplica św. Jana Nepomucena z XVIII w. Została ona zbudowana na fundamentach wcześniejszej budowli, która upamiętniała męczeńską śmierć 10 norbertanek zabitych w czasie najazdu Prusów w 1226 r. W zewnętrznej ścianie prezbiterium znajduje się rzeźba św. Jana z Nepomuka. Wewnętrzne wyposażenie stanowi m.in. barokowy ołtarz z XVIII w. Nieco dalej, nad Radunią, zobaczymy jeszcze pokaźne, ceglane budynki młynów z początku XX w., powstałe na miejscu klasztornych młynów działających od XIII stulecia.

Za Żukowem udajemy się w stronę Gdańska, w Lniskach skręcamy w prawo i pokonujemy most nad Radunią. Po prawej znajduje się mała prywatna elektrownia wodna. Dolina Raduni rozszerza się tu, tworząc Basen Żukowski. Wjeżdżając na wysoczyznę, mijamy obecnie (2014) nieczynną linię kolejową Pruszcz Gdański – Żukowo. Odcinek z Pruszcza do Niestępowa jest udostępniany przez działającą w niedalekich Kolbudach kolej drezynową.

Następna miejscowość na trasie, nieco zapomniana wieś Przyjaźń, kryje dwa ciekawe zabytki. W centrum stoi gotycki kościół św. Jana. Wcześniejsza świątynia została tu zbudowana już w XIII w. Prawdopodobnie na początku XIV stulecia Przyjaźń stała się filią parafii w Żukowie i pozostawała nią do 1457 r., kiedy Kazimierz Jagiellończyk ofiarował wioskę wraz z sąsiednim Niestępowem gdańskiemu burmistrzowi Reinholdowi Niederhofowi. Spod władzy klasztoru kościół został ostatecznie wyjęty w XVI w., kiedy Zygmunt August dał Przyjaźń pod zastaw. Gdańscy dzierżawcy po przejściu na protestantyzm ustanowili tu wygodnych dla siebie duszpasterzy. Później patronat nad kościołem sprawowali kolejni właściciele wsi – aż do 1922 r. Po zakończeniu II wojny światowej świątynię odzyskali katolicy. Niszczejący kościół w latach 70. został poddany gruntownej renowacji i niemal od podstaw odbudowany. Niestety, w trakcie przebudowy cenne elementy wyposażenia uległy zniszczeniu. Nie ma już oryginalnego modrzewiowego stropu oraz elementów balustrady chóru. We wnętrzu można jednak oglądać późnorenesansową ambonę, a na ścianach nawy umieszczono gotyckie rzeźby z dawnej belki tęczowej oraz części głównego barokowego ołtarza.

Parafia rzymskokatolicka pw. św. Jana Ewangelisty w Przyjaźni, ul. Spacerowa 1, Przyjaźń, tel.: 604127845, www.parafiaprzyjazn.com.

Jedziemy dalej – przez sąsiednie Skrzeszewo, które w XIX w. częściowo również należało do von Kleistów. Naprzeciw szkoły skręcamy ostro w prawo. Przez przysiółek Piaski docieramy do lasu. Po lewej stronie, ukryte wśród drzew niszczeją pozostałości bazy 24. Dywizjonu Rakietowego Obrony Powietrznej, które wojsko opuściło w 1993 r.

Jadąc drogą krajową nr 20, docieramy do Egiertowa i dalej zmierzamy w stronę Kartuz. Rozległe widoki rozpościerające się na zachodzie ustępują miejsca gęstemu -Lasowi Hopowskiemu. W listopadzie 1939 r. w ramach tzw. Intelligenzaktion zamordowano tu 47 wcześniej aresztowanych osób. Katami byli Niemcy z organizacji Selbstschutz (niem. „samoobrona”), także pochodzący z tych okolic – zdarzało się, że oprawca zabijał swojego sąsiada ze wsi.

Kręty zjazd doprowadza nas do -Somonina.Ze zjazdu rozciąga się piękny widok na dolinę Raduni i sąsiednie Goręczyno, w oddali rysują się Wzgórza Szymbarskie. Rozrośnięta w ciągu ostatniego półwiecza wieś w niczym nie przypomina osady, która przez setki lat była folwarkiem klasztoru kartuzów. Mieścił się on nad samą Radunią, gdzie dzisiaj znajdują się sklepy i zakład przemysłowy.

Jadąc dalej, zbaczamy w stronę -Kiełpina. Niegdyś ziemie tej wsi składały się na uposażenie klasztoru kartuzów. Dziś jedyną zachowaną pamiątką po zakonnikach jest kościół św. Michała, wybudowany równocześnie z kościołem przy klasztorze w Kartuzach.

Parafia rzymskokatolicka pw. św. Michała Archanioła w Kiełpinie, ul. ks. Antoniego Arasmusa 2, Kiełpino, tel.: 58 6812345, biuro@parafiakielpino.pl, www.parafiakielpino.pl.

Drugi z okolicznych kościołów fundowanych przez kartuzów znajduje się w Goręczynie. Aby tam dotrzeć, wracamy do Somonina i przejeżdżamy przez tę miejscowość, po drodze mijając zabudowania dworcowe pochodzące z czasów budowy linii kolejowych na tym terenie – w 1901 i 1929 r.

Bezpośrednio z Somoninem sąsiadują Sławki. Tu, po lewej stronie drogi, zobaczymy dom właściciela tartaku z 1915 r. Za przejazdem kolejowym zjeżdżamy do samej Raduni, która wije się wśród zagajników i łąk. Stąd już niedaleko do Goręczyna.

Centrum tej miejscowości stanowi dobrze zachowany układ wsi w typie wielodrożnicy, czyli powstałej wzdłuż kilku ulic. Zobaczyć tu można zespół kościelno-plebański. Parking znajduje się na dziedzińcu, gdzie prowadzi zabytkowa brama. Naprzeciw kościoła w dawnym budynku gospodarczym mieści się filia biblioteki publicznej i punkt informacji turystycznej.

Parafia rzymskokatolicka pw. Trójcy Świętej i Wszystkich Świętych, ul. Kasztelańska 60, Goręczyno, tel.: 58 6841722, pgoreczyno@diecezja-pelplin.pl, www.parafiagoreczyno.pl. Punkt Informacji Turystycznej, ul. Kasztelańska 66, Goręczyno.

Z Goręczyna udajemy się do Ostrzyc, w górę rzeki Raduni, która wije się po lewej stronie, przybliżając i oddalając się od drogi. Całe Ostrzyce stały się własnością mnichów kartuskich w 1422 r. Wówczas dziedzice wsi, Albrecht i Stefan, zmęczeni sporami z klasztorem o wspólne połowy ryb na -Jeziorze Ostrzyckim, zdecydowali się przekazać majątek zakonnikom. Owo jezioro, zwane niegdyś Gołubskim, jest uważane za jedno z najbardziej malowniczych na Kaszubach. W centrum Ostrzyc znajduje się parking, skąd można zejść na niewielkie molo, z którego roztacza się widok na wzgórza otaczające jezioro.

W dalszą drogę udajemy się przez Złotą Górę oraz Ręboszewo. Ta druga wieś, podobnie jak pobliskie Zawory, od XIII w. była własnością norbertanek z Żukowa.

Wkrótce docieramy do Kartuz, gdzie kończy się ta wycieczka, i zatrzymujemy się na parkingu przy ulicy Klasztornej, niedaleko zespołu poklasztornego kartuzów. Po zwiedzeniu kompleksu warto udać się nad Jezioro Klasztorne, aby przejść się malowniczą Aleją Filozofów, którą w czasach istnienia klasztoru mogli spacerować mnisi. Nad drogą do Sierakowic (ul. Wzgórze Wolności) wznosi się góra Spiczasta. Na jej szczycie znajduje się jeszcze jeden zabytek związany z kartuzami – zbudowana przez nich w XVII w. kaplica św. Krzyża.

Szwajcaria Kaszubska dla dzieci

Przebieg trasy: Pępowo – Strysza Buda – Tuchlino – Kistowo – Węsiory – Wieżyca – Szymbark – Żukowo

Długość: 136 km

Środkowe Kaszuby to dobre miejsce na rodzinny wypoczynek – sprzyja temu bogata baza kwater prywatnych i gospodarstw agroturystycznych. W ostatnich latach pojawiło się sporo atrakcji, które sprawią, że również najmłodsi będą mile wspominać pobyt w Szwajcarii Kaszubskiej. Atrakcje te nie tylko pozwalają się dobrze bawić, ale mają również walor edukacyjny.

Wycieczkę można rozpocząć w dowolnym punkcie trasy, jednak opisywać ją zaczniemy w Żukowie. To młode miasto ma długą historię związaną z zakonem norbertanek. Warto tu odwiedzić poklasztorny kościół ze skarbami sztuki sakralnej od gotyku do baroku oraz Muzeum Parafialne dokumentujące historię współczesnego haftu kaszubskiego.

Z Żukowa jedziemy w kierunku Gdyni. Po prawej mijamy monumentalny pomnik żołnierzy radzieckich, którzy zginęli w walkach w marcu 1945 r. Krętym podjazdem dostajemy się na wiadukt ponad linią kolejową Gdynia – Kościerzyna; to tędy przed wojną ciągnęły transporty z węglem ze śląskich kopalni do Gdyni. Za wiaduktem skręcamy w prawo (drogowskaz „Pępowo”). Kilometr dalej, na rondzie, znów kierujemy się do Pępowa i po kolejnych 800 m docieramy do muzeum Galeria Volkswagena Pępowo.

To jedyne w Polsce muzeum samochodów tej marki. Zgromadzono tu ponad 40 zabytkowych pojazdów, w tym poczciwe garbusy i tzw. ogórki. Ekspozycję uzupełnia ciągle powiększana kolekcja miniatur aut w skali od 1 : 64 do 1 : 18. Muzeum powstało dość nieoczekiwanie: dziadek obecnego właściciela kupił sobie garbusa, jego syn dokupił „ogórka”, ale pomysł utworzenia galerii pojawił się dopiero, gdy w latach 90. panowie założyli warsztat i zyskali przestrzeń na gromadzenie pojazdów. Gospodarze obiektu dokładają starań, żeby wszystkie były sprawne. W Galerii co roku organizowane są zloty miłośników samochodów, a także inne wydarzenia cykliczne lub okazjonalne.

Galeria Pępowo, ul. Armii Krajowej 50, Pępowo, tel.: 58 6818205, 604704050, info@vwmuzeum.pl, www.vwmuzeum.pl.

Z Pępowa wracamy do Żukowa, a następnie kierujemy się w stronę Kartuz. W Borkowie warto skręcić w stronę wsi Rutki, gdzie znajduje się najstarsza z kilkunastu -elektrowni wodnych na rzece Raduni, pracująca nieprzerwanie od 1910 r.

Do następnej wioski – Borowa, jedziemy obok Jeziora Karlikowskiego. W pobliżu są też dwa inne malownicze jeziora – Sitno i Głębokie, w których można się kapać (uwaga – brak strzeżonych kąpielisk).

Do Kartuz wjeżdżamy drogą przez otaczający je z każdej strony Las Kartuski, zdominowany przez buki. W Kartuzach kierujemy się początkowo w stronę Słupska. Na placu św. Brunona – założyciela zakonu kartuzów i patrona miasta – jedziemy w -stronę Wejherowa, a potem Mirachowa. Przez Prokowo i Sianowo z drewnianym kościołem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny docieramy w końcu do Stryszej Budy. Tu czeka nas nie lada atrakcja: Kaszubski Park Miniatur . Poza wystawą miniatur słynnych budowli z Kaszub i całego świata młodych podróżników może zainteresować minizoo, Bajkowa Kraina z figurkami postaci z popularnych bajek, Zamek Strachu czy gabinet luster. Na terenie parku znajdują się również punkty małej gastronomii, a za dodatkową opłatą można zorganizować ognisko.

Ze Stryszej Budy jedziemy do Mirachowa, gdzie warto na chwilę zatrzymać się, by zobaczyć dawny dwór starościński, kaplicę dworską i kościół św. Jana Chrzciciela. We wsi kierujemy się najpierw w stronę Wejherowa i Linii. Tuż za mostem skręcamy w lewo (kierunek: Bącz). Po prawej stronie ciągną się zabudowania dawnej cegielni, a za nią znajduje się przysiółek o ciekawej nazwie Palestyna. To jedna z ok. 70 nazw przeniesionych na Kaszuby z różnych rejonów światach.

Podczas zjazdu do kolejnej wsi – Bącza, po lewej stronie miejscami otwierają się widoki na Jezioro Bąckie, które dawniej obejmowało przynajmniej dwa razy większy obszar. W połowie XIX w. próbowano spuścić jego wody, a uzyskane tereny przeznaczyć na pastwiska.

Dalsza droga choć wąska, jest jednak bardzo malownicza. Jedziemy przez pagórkowatą Wysoczyznę Mojuszewsko-Mirachowską. Tutejsze wsie rozwinęły się z osiedli robotników wytwarzających smołę i szkło, stąd ich specyficzne nazwy, takie jak Bącka Huta. Dojeżdżamy do Mojusza, a dalej jedziemy drogą nr 211 w stronę Sierakowic. Przy wjeździe do tej dużej miejscowości, po prawej stronie, znajduje się Gminny Ośrodek Kultury, gdzie na piętrze zorganizowano Muzeum Ziemi Sierakowickiej gromadzące zbiory głównie etnograficzne. W centrum Sierakowic stoi także jedyny w okolicy drewniany zrębowy -kościół św. Marcina, który niedawno został zrekonstruowany do swojej pierwotnej postaci.

Z Sierakowic jedziemy dalej w kierunku Słupska, w sąsiednim Puzdrowie zjeżdżając w stronę Kościerzyny. Minąwszy leżące nad rzeką Słupią Tuchlino, docieramy do Parku Edukacyjnego „Zoo – Egzotyczne Kaszuby”. W zamkniętym obiekcie można zobaczyć rzadkie i niespotykane w naszej strefie klimatycznej gatunki pająków, ryb, gadów, ptaków i ssaków, m.in. pytona i boa dusiciela, kameleona czy papugę arę. Ekspozycja została przygotowana tak, by najmłodsi mogli nie tylko pooglądać zwierzęta, ale i dowiedzieć się o nich wielu rzeczy. Po wystawie oprowadzają przewodnicy, którzy pozwalają dotknąć niektóre zwierzęta. Duże zainteresowanie wzbudzają świnki morskie i króliki, które – za zezwoleniem – można karmić. W specjalnej sali można również obejrzeć filmy przyrodnicze w wersji zwykłej lub trójwymiarowej. Zwiedzanie najlepiej zakończyć wizytą w kawiarence Ara i sklepie z pamiątkami. Znajduje się tu również plac zabaw.

Zoo – Egzotyczne Kaszuby, Tuchlino 50b, tel.: 600342128, plagajac@wp.pl, www.zookaszuby.pl.

Z Tuchlina wracamy się do Puzdrowa i drogą nr 211 jedziemy w kierunku Słupska. Po ponad 4 km docieramy do -Gowidlina – rodzinnej wsi najbardziej znanej kaszubskiej aktorki, Danuty Stenki. W miejscowości skręcamy do Sulęczyna. Jadąc dalej, omijamy ponad 400-hektarowe Jezioro Gowidlińskie, przez które przepływa rzeka Słupia. Zbiornik ten oferuje najlepsze warunki do żeglowania w całej Szwajcarii Kaszubskiej. Następnie mijamy Gowidlinko – letniskową część Gowidlina, a za nią wieś Lemany, której nazwa pochodzi od lemanów, którzy w I Rzeczypospolitej stanowili na Pomorzu grupę społeczną sytuowaną pomiędzy bogatymi gospodarzami (gburami) a szlachtą.

Opuszczamy rynnę Jeziora Gowidlińskiego, by wjechać na pagórkowatą wysoczyznę. W Kistowie warto odwiedzić niewielki park wodny w hotelu Kiston. Przy wjeździe do wsi, naprzeciw remizy strażackiej, należy skręcić w prawo (kierunek: Kistówko) i po chwili jesteśmy na miejscu. W parku można skorzystać z dwóch torów sportowych o długości 21 m, basenu rekreacyjnego z biczami wodnymi, wodnego placu zabaw oraz suchych i mokrych saun. Dodatkową rozrywką jest kręgielnia, gdzie swoich sił w kręglarstwie można spróbować na czterech torach.

Z Kistowa udajemy się do Sulęczyna. W miejscowości tej warto zobaczyć XIX-wieczny dwór Łaszewskich, dawnych właścicieli dóbr sulęczyńskich, w którym obecnie mieści się hotel. Nieopodal jest także restauracja i niewielkie kąpielisko. Można również skorzystać ze strzeżonego w sezonie wakacyjnym gminnego kąpieliska nad jeziorem Węgorzyno. Wzdłuż jego brzegów prowadzi ścieżka przyrodniczo-edukacyjna.

Z Sulęczyna kierujemy się w stronę Kartuz. Przejeżdżając pomiędzy jeziorami Węgorzyno i Guścierz, przez sosnowe bory docieramy do Węsior. Zaledwie 2 km na południe od wsi znajduje się cmentarzysko kurhanowe z kręgami kamiennymi wiązane z plemieniem Gotów. Dzieci najbardziej zainteresuje wizyta w znajdującym się przy głównej ulicy Grodzie Gotów, gdzie można wziąć udział w zabawach i grach nawiązujących do historii Gotów. W drewnianej makiecie starożytnego grodu goście uczą się podstaw dawnych rzemiosł, biorą udział w bitwie z Rzymianami albo podróżują po olbrzymiej mapie Europy. Co roku w lipcu organizowana jest tu Biesiada Gocka, która oprócz przybywających na koncerty fanów bluesa, jazzu, muzyki folkowej czy klasycznej, gromadzi też grupy rekonstruujące życie ludzi w starożytności i wczesnym średniowieczu.

Gród Gotów, Węsiory 63a, tel.: 607109203, info@goci.wesiory.pl, www.goci.wesiory.pl; najlepiej zwiedzać po wcześniejszym umówieniu się.

Jedziemy dalej w kierunku Kartuz. W Łączynie przejeżdżamy po grobli na Jeziorze Raduńskim, zwanej Bramą Kaszubską. Mamy z niej wgląd w długie wnętrze rynny polodowcowej, której dno wypełnia jezioro. W końcu docieramy do Złotej Góry– świetnego punktu widokowego. Odtąd aż do Kolana jedziemy widokową Drogą Kaszubską (opisana jako oddzielna trasa).

W Ostrzycach można skorzystać z dwóch kąpielisk bezpośrednio przy drodze. Działa tu również sporo wypożyczalni rowerów wodnych i innego sprzętu wodnego. Interesującą propozycją dla rodziny jest rejs statkiem spacerowym „Stolëm” po Jeziorze Ostrzyckim. Statek zabiera pasażerów z mola w Ostrzycach i wiezie w ciekawe widokowo miejsca, opływając Wyspę Grabowskiego i dopływając do miejsca, z którego widać wzgórze Wieżyca.

Żegluga Stolëm, informacje: tel.: 58 6841877, www.ustolema.pl.

Wariant trasy

Kilometr na południe od centrum Ostrzyc oddalona jest osada Węgleszyno, dzisiaj znana głównie z Centrum Rekreacji „U Stolëma”. Przy Drodze Kaszubskiej, naprzeciw kąpieliska i -kempingu znajdziemy pole do minigolfa. Obok usytuowanego nieco wyżej budynku hotelowego (przy ul. Na Koszowatkę) znajduje się park linowy z trzema trasami o różnym stopniu trudności. Najłatwiejsza przeznaczona jest dla początkujących i dzieci, ma 150 m długości, a umieszczono na niej 10 przeszkód. Niewątpliwą atrakcją jest też pobliska minizagroda dla zwierząt Kaszëbsczi Chléw i plac zabaw.

Centrum Rekreacji „U Stolëma”, Droga Kaszubska 8a, Ostrzyce, tel.: 58 6841877, www.ustolema.pl.

Docieramy do Kolana. Tu, nad Jeziorem Ostrzyckim, znajdziemy strzeżone kąpielisko. Niedaleko, na wysokim, widokowym wzgórzu, w przysiółku Niebo znajduje się stadnina Kolano. Można w niej zamówić m.in. krótką przejażdżkę na grzbiecie kuca dla dziecka. Dojazd do stadniny jest dość skomplikowany, więc w razie problemów samochód lepiej zostawić na parkingu nad jeziorem. W okolicy działa jeszcze druga podobna stadnina: Stajnia Pod Klonem, która oferuje podobne atrakcje dla dzieci.

Stadnina Kolano, Wieżyca-Kolano 74, tel.: 58 6843893, stadninakolano@wp.pl, www.stadninakolano.pl. Stajnia Pod Klonem, Wieżyca 12, tel.: 602664968, 608460557, winko9@wp.pl, www.koniewiezyca.pl.

Jadąc przez Kolano, za przejazdem pod wiaduktem kolejowym skręcamy w prawo, w kierunku Krzeszny. Po niecałych 400 m znów skręcamy w prawo – do przysiółka Piekło. Mało kto jednak dzisiaj pamięta o tej nazwie, bo większość odwiedzających tę osadę nazywa ją Koszałkowem. Jest to najstarszy czynny ośrodek narciarski na Kaszubach i zarazem najpopularniejszy. W sezonie letnim stok także jest pełny, gdyż zamienia się w Sportowy Park Zabaw. Młodsi chętnie odwiedzą jego dziecięcą część, gdzie skorzystać można z dmuchanych zjeżdżalni, wodnych kul czy karuzeli na igielicie. Starsi mogą zjeżdżać ze stoku na trójkołowcach, sturlać się po nim w plastikowej kuli (zorbing) lub spróbować swoich sił w poruszaniu się letnim wariancie deski snowboardowej – mountainboardzie. W pobliżu działa również restauracja.

Przedsiębiorstwo Turystyczno-Usługowo-Produkcyjne „Koszałka” Ireneusz Koszałka, Wieżyca 32, tel.: 58 6843816, 883368184, www.wiezyca.pl.

Wróciwszy do Drogi Kaszubskiej, jedziemy nią ok. 700 m, po czym skręcamy w prawo, w kierunku Szymbarku. Przed nami efektowny, ostry podjazd, a za sobą zostawiamy piękny widok na Jezioro Ostrzyckie. Jadąc wśród łagodnych pagórków wysoczyzny, docieramy wreszcie do Szymbarku. Przy kapliczce skręcamy w prawo, po czym od razu w lewo w ulicę Szymbarskich Zakładników, która doprowadza nas do Centrum Edukacji i Promocji Regionu. Małych turystów zaciekawi zwłaszcza tutejszy park linowy, gdzie czekają na nich cztery trasy o różnym stopniu trudności. Wiele dzieci będzie chciało wejść do niezwykłego Domu Do Góry Nogami, a także do pobudzającego wyobraźnię Kaszubskiego Świata Bajek (wstęp dodatkowo płatny), gdzie można obejrzeć inscenizacje polskich bajek i spotkać takie postacie jak Reksio, Miś Uszatek, Bolek i Lolek. Można też tu spotkać Gadające Drzewo, które czyta kaszubskie opowieści. Na terenie CEPR-u można również spróbować swoich sił i w miniłowisku samodzielnie złowić rybę, która potem zostanie przyrządzona. Miłą pamiątką zwiedzania będzie własnoręcznie wybita moneta z wizerunkiem zwiedzanych atrakcji.

Centrum Edukacji i Promocji Regionu, ul. Szymbarskich Zakładników 12, Szymbark, tel.: 512043759, cepr@cepr.pl, www.cepr.pl.

Z Szymbarku do Żukowa wracamy drogą krajową nr 20 przez Egiertowo.

Wiatrak na górze Sobótka k. Ręboszewa, fot. J. Lipiński

Inne obiekty, które warto odwiedzić z dziećmi

Chmielno – Muzeum Ceramiki Kaszubskiej: można tu spróbować swoich sił w pracy na kole garncarskim.

Ręboszewo – wiatrak na Górze Sobótka: przed kawiarnią znajduje się zamknięty plac zabaw, a w samym wiatraku można obejrzeć oryginalny mechanizm napędzający żarna.

Sikorzyno – dwór Wybickich: wizyta tu to okazja do zabawy w labiryncie roślinnym obok dworu.

4. Aktywny wypoczynek

Znakowane szlaki piesze

Duże zróżnicowanie krajobrazu sprawia, że Szwajcaria Kaszubska jest świetnym miejscem na krótsze i dłuższe wędrówki. Przy ich planowaniu warto korzystać ze znakowanych szlaków pieszych, których łączna długość na tym terenie wynosi obecnie niemal 250 km. Prawie wszystkie to szlaki długodystansowe, często łączące Trójmiasto z terenami w głębi Kaszub. Dzięki nim można w komfortowy i bezpieczny sposób dojść do najciekawszych punktów widokowych i ukrytych z dala od szos atrakcji. Należy pamiętać, że kolor szlaku nie ma związku z jego trudnością, zróżnicowanie kolorystyczne jedynie zapobiega pomyłkom w orientacji. Trójpaskowe oznakowanie wszystkich tras na terenie Szwajcarii Kaszubskiej utrzymywane jest przez Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Wędrując szlakami, warto mieć ze sobą dobrą mapę turystyczną. Przy poniższych opisach szlaków zamieszczone zostały dodatkowo tabele z kilometrażem, ułatwiające planowanie wycieczek. Bieżące komunikaty i dodatkowe informacje można znaleźć na stronie: www.pomorskieszlakipttk.pl.

Na kaszubskim szlaku, fot. arch. iStockphoto.com

Szlak Kaszubski

Przebieg trasy: Sierakowice – Gołuń

Znaki: czerwone

Długość: 137,7 km

Chyba najbardziej „górski” i widokowy ze szlaków na Kaszubach. Łączy Sierakowice z najciekawszymi miejscami Lasów Mirachowskich, prowadząc m.in. do Grot Mirachowskich i nad Jezioro Kamienne. Potem wije się wśród jezior Kółka Raduńskiego i punktów widokowych na okolicznych wzgórzach, takich jak Tamowa Góra, Jastrzębia Góra czy Koszowatka. Trzeci etap szlaku prowadzi wzdłuż dopływów Wdy – Rakownicy, Granicznej i Trzebiochy w Borach Tucholskich, aż do Jeziora Wdzydzkiego. Szlak łączy wiele letniskowych miejscowości na interesującym nas obszarze, dlatego umożliwia odbycie kilku bardzo interesujących wycieczek.

Kilometraż szlaku na terenie Szwajcarii Kaszubskiej

km

SIERAKOWICE, rynek

0,0

PACZEWO, wybudowanie

2,3

KAMIENICA KRÓLEWSKA, dawna stacja kolejowa

6,7

KAMIENICKI MŁYN, ciek

7,9

Junno, ośrodek

9,1

Jez. Potęgowskie, droga z południa

11,6

jez. Kłączyno, przepust

12,8

Szczelina Lechicka, punkt widokowy

14,3

Lubygość, droga do Leśnictwa Mirachowo

16,5

Jez. Kamienne, Diabelski Kamień

19,0

KAMIENNA GÓRA

19,2

NOWA HUTA, centrum wsi

21,1

MIRACHOWO, skrzyżowanie

24,0

rezerwat „Staniszewskie Zdroje”

26,8

CIESZONKO, skrzyżowanie

29,8

Łeba, mostek, Dębnica

30,2

SIANOWO, kościół

31,1

KOLONIA, szosa

32,6

SIANOWSKA HUTA, centrum

34,7

leśniczówka SIANOWO, zakręt

36,1

NOWINY, wybudowanie

38,5

POMIECZYŃSKA HUTA, skrzyżowanie

39,2

SYTNA GÓRA, droga do wsi

40,5

UCISK, rozdroże

41,8

Jez. Białe, brzeg południowy, skrzyżowanie dróg

42,6

SARNOWO, skrzyżowanie

43,1

BRZEZINY, skrzyżowanie

43,4

PROKOWSKIE CHRÓSTY

44,9

Jez. Klasztorne (Duże), brzeg zachodni, ścieżka

45,6

Jez. Klasztorne (Małe), brzeg zachodni, cypel

47,1

KARTUZY, ul. Wzgórze Wolności

47,9

KARTUZY, Mielenko

48,4

Góra Zielona, stok zachodni

50,9

KOSY, skrzyżowanie

52,1

dojście do Góry Tamowej

54,1

Jez. Rekowskie, brzeg południowy

55,1

Jez. Białe – Kłodno, przesmyk

56,0

CHMIELNO, centrum, rozdroże

56,8

CHMIELONKO, Radunia

58,0

SZKLANA HUTA, wybudowanie

61,5

GRZEBIENIEC, droga do Ręboszewa

61,2

RĘBOSZEWO, droga do Brodnicy

62,7

jez. Wielkie Brodno, brzeg wschodni

63,9

BRODNICA DLN, droga na wschód, krzyż

67,7

OSTOWO, skrzyżowanie

69,2

OSTRZYCE, Droga Kaszubska

71,6

Góra Trzebińska, punkt widokowy

73,0

WIEŻYCA, CW Wieżyca

75,0

KRZESZNA, przystanek kolejowy

77,7

PIERSZCZEWKO, droga do Ostrzyckiego Lasu

78,6

rezerwat „Ostrzycki Las”

79,7

dojście do głazu narzutowego (PP nr 14)

80,7

Jez. Ostrzyckie, brzeg południowy, część zachodnia

81,8

NOWE CZAPLE

83,2

STARE CZAPLE, rozdroże

85,4

jez. Zamkowisko, grodzisko

87,5

GOŁUBIE, szosa

89,7

Jez. Dąbrowskie, brzeg północno-
zachodni, cypel

90,7

Jez. Dąbrowskie, brzeg zachodni, przesmyk

92,7

STARA SIKORSKA HUTA, wybudowanie

95,1

Jez. Długie, brzeg zachodni

96,9

SKORZEWO, skrzyżowanie

98,2

Szlak Wzgórz Szymbarskich

Przebieg trasy: Sierakowice – Sopot

Znaki: czarne

Długość: 124,7 km

To jeden ze szlaków łączących Trójmiasto z Kaszubami. Przez mało znane dzielnice Gdańska prowadzi do Przełomu Łapińskiego w dolinie Raduni. Dalej biegnie malowniczą doliną Reknicy, wśród niewielkich spokojnych wsi w okolicy Przywidza. Następnie przez Borcz dociera do cmentarzyska i kręgów kamiennych w Kamiennym Weselu i kieruje się w stronę Wzgórz Szymbarskich i na Wieżycę. Przez Szymbark wiedzie do Gołubia nieopodal Gołubieńskiego Ogrodu Botanicznego, a dalej w usiane kurhanami lasy wokół Uniradzów. Przez widokowe wzgórza w ojczyźnie kaszubskiej truskawki niedaleko Długiego Krza szlak wkracza w Lasy Mirachowskie, gdzie prowadzi do rezerwatów „Staniszewskie Błoto”, „Kurze Grzędy” i „Jezioro Turzycowe”.

Kilometraż szlaku na terenie Szwajcarii Kaszubskiej

km

SIERAKOWICE, rynek

0

Sosnowa Góra, skraj lasu

2

dawna leśniczówka Sierakowice (Gajek)

2,9

BUKOWO, kapliczka

6,9

rezerwat „Jezioro Turzycowe”

8,8

BĄCZ, szosa z Mirachowa

11,8

Bącka Struga, mostek

13

BÓR, skrzyżowanie leśne

15

ŁĄCZKI, skrzyżowanie

17,3

MOJUSZ, dawny przystanek kolejowy

19,6

MOJUSZEWSKA HUTA, polana (zejście z torowiska)

20,6

DŁUGI KIERZ, wybudowanie

26

WYGODA ŁĄCZYŃSKA, skrzyżowanie

28,4

ŁĄCZYŃSKI MŁYN, zabudowanie

29,3

ŁĄCZYNO, skrzyżowanie

30,7

szosa Kartuzy – Bytów, Brama Kaszubska

32,9

ZGORZAŁE, szosa do Stężycy

35,1

leśnictwo UNIRADZE

38

MESTWIN, zakręt

39,4

GOŁUBIE, dojście do stacji kolejowej

41,5

jez. Kniewo, brzeg północno-
wschodni

44,2

POTUŁY, skrzyżowanie

45,6

SZYMBARK,szosa (do Stężycy)

47

szosa do Szymbarku, parking

48,6

Wieżyca, 328,6 m n.p.m.

49,3

WIEŻYCA, stacja kolejowa, przejazd

51,8

RĄTY, droga do Goręczyna

55,5

SŁAWKI, stacja kolejowa, przejazd

56,8

GRANICZNY DWÓR, krzyż

58,4

SARNI DWÓR, leśniczówka

60,8

NOWY DWÓR, skrzyżowanie

62

WYCZECHOWO, droga do szosy

63,9

TRĄTKOWNICA, g. Patoka, most

65,5

cmentarzysko kurhanowe Borcz

66,2

BORCZ, szkoła

69,8

MAJDANY, zakręt szosy, cmentarz ewangelicki

73,8

KRYMKI

74,9

MICHALIN

75,8

jez. Głęboczko

78,3

HUTA DOLNA

79,2

MARSZEWSKA GÓRA, szosa

82,2

MARSZEWO

83,1

CZAPIELSK, kościół

87

Jez. Łapińskie, strumyk

89,3

ŁAPINO KARTUSKIE, droga do Widlina

90,5

Jez. Ząbrskie, brzeg północny

91,4

ŁAPINO (Dolne), dawna stacja kolejowa

92,1

Szlak Kartuski

Przebieg trasy: Kartuzy – Sopot

Znaki: niebieskie

Długość: 69,5 km

Z Kartuz szlak prowadzi przez punkt widokowy Ławka Asesora, skąd roztacza się ciekawy widok na miasto. W pobliżu pełnego uroku Jeziora Cichego trasa wkracza w Las Kartuski i biegnie do znajdującego się w nim rezerwatu „Stare modrzewie”. Wśród kilku jezior we wsi Mezowo szlak wiedzie w stronę stacji kolejowej Babi Dół, skąd schodzi do Jaru Raduni. Minąwszy Żukowo, gdzie biegnie w pobliżu dawnego klasztoru norbertańskiego, trasa przecina jeszcze Przyjaźń i -Sulmin. Stamtąd, wiodąc obok Jeziora Otomińskiego, prowadzi do Gdańska na teren Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego.

Kilometraż szlaku na terenie Szwajcarii Kaszubskiej

km

KARTUZY, dworzec autobusowy

0

KARTUZY, Mielenko

1,5

Ławka Asesora

2,1

Jez. Karczemne

2,2

KARTUZY, ul. Zamkowa

3

Jez. Ciche

3,5

rezerwat „Stare Modrzewie”

8,7

polana Burchardztwo, skrzyżowanie

9

jez. Szczyczno, brzeg południowy

10,4

Róże Błoto

11,9

MEZOWO, Jez. Mezowskie

13,9

stacja kolejowa Babi Dół, wiadukt

15,8

Jar Raduni, kładka I

18,9

RUTKI, most kolejowy

23,3

BORKOWO, PKS

24,5

ŻUKOWO, Mała Supina

25,8

ŻUKOWO, rondo

26,3

OTOMINO DOLNE, tory

29

OTOMINO GÓRNE, szosa

29,7

PRZYJAŹŃ, droga do Glincza

32,6

NIESTĘPOWO, szkoła

35,7

NIESTĘPOWO, Radunia

36,6

SULMIN, galeria

38,4

Szlak Kręgów Kamiennych

Przebieg trasy: Sierakowice – Czarna Woda

Znaki: zielone

Długość: 92,6 km

Trasa ta łączy dwa najlepiej zachowane stanowiska kręgów kamiennych na Kaszubach. Za Sierakowicami szlak wiedzie początkowo doliną Słupi, ale później za Mściszewicami wkracza na wysoko położoną równinę sandrową, która w okolicach Sulęczyna, Klukowej Huty i Kamienicy Szlacheckiej nazywana jest Czystymi Polami. Za rezerwatem archeologicznym w Węsiorach, biegnąc wśród okolicznych jezior, wchodzi w Bory Tucholskie. W Lipuszu, gdzie można obejrzeć zabytkowy młyn i Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego, szlak spotyka się z rzeką Wdą, dalej prowadząc wzdłuż jej przełomu. Wśród ukrytych w lasach jezior okolic Wąglikowic trasa dociera do Jeziora Wdzydzkiego. Następnie lasami na wschód od niego biegnie do wsi Miedzno, gdzie przekracza Wdę i dochodzi do rezerwatu archeologicznego kamiennych kręgów w Odrach. Dalej wzdłuż rzeki Wdy doprowadza do stacji PKP w Czarnej Wodzie.

Kilometraż szlaku na terenie Szwajcarii Kaszubskiej

km

SIERAKOWICE, rynek

0,0

DĄBROWA PUZDROWSKA, skrzyżowanie

2,2

TUCHLINO, szosa

4,6

Jez. Tuchlińskie, brzeg północny

5,4

RĘBIENICA, rozwidlenie

6,1

WIDNA GÓRA, skrzyżowanie

8,8

Jez. Trzebocińskie, brzeg północny

9,7

PODJAZY, szosa

11,0

AMALKA, skrzyżowanie

12,0

Okno, przepust

13,4

GLINIEWO, krzyż

14,4

MŚCISZEWICE, skrzyżowanie

15,2

Sucha

17,1

WĘSIORY, szosa

18,6

Kamienne Kręgi,
cmentarzysko

20,5

Jez. Długie, brzeg zachodni

21,6

Jez. Czarne/Skrzynka, przesmyk

23,0

NIESIOŁOWICE, skrzyżowanie

23,8

skrzyżowanie 184,6 (OGONKI)

26,2

jez. Sumino, brzeg wschodni

27,0

Najciekawsze wycieczki piesze

Lasy Mirachowskie. Przebieg: Sierakowice – Mirachowo; znaki: czerwone; długość: 31 km; czas przejścia: 1–2 dni

Wzgórza Ostrzyckie i Szymbarskie. Przebieg: Sławki – Szymbark; znaki: czarne; długość: 10 km; czas przejścia: 1 dzień

Wokół Jeziora Ostrzyckiego i po Wzgórzach Ostrzyckich. Przebieg: Brodnica Dolna – Gołubie; znaki: czerwone; długość: 22 km; czas przejścia: 1–2 dni

Jar Raduni. Przebieg: Borkowo – Babi Dół; znaki: niebieskie; długość: 6–9 km; czas przejścia: 1 dzień

Czyste Pola. Przebieg: Mściszewice – kręgi kamienne w Węsiorach; znaki: zielone; długość: 5 km; czas przejścia: kilka godzin

Rowerem po Szwajcarii Kaszubskiej

W Szwajcarii Kaszubskiej wytyczono kilkanaście tras rowerowych, które wiodą głównie drogami nieasfaltowymi. Na bazę wycieczek tymi szlakami dobrze nadają się Kartuzy, okolice Ostrzyc i Szymbarku, a także Przywidz. Doświadczeni rowerzyści mogą oczywiście korzystać również z innych, nieznakowanych tras.

Dużym ułatwieniem dla rowerzystów jest możliwość przejazdu linią kolejową Gdynia – Kościerzyna. Kursują nią szybkie autobusy szynowe ze stanowiskami dla rowerów. Z każdego z 12 przystanków tej linii znajdujących się na obszarze Szwajcarii Kaszubskiej można rozpocząć ciekawą wycieczkę.

Przed wyjazdem najlepiej zaopatrzyć się w dobrą mapę turystyczną, aby nie błądzić w miejscach trudniejszych orientacyjnie. Informacje o szlakach rowerowych na obszarze Szwajcarii Kaszubskiej zamieszczane są także na stronie szwajcariakaszubska.com.

Okolice Kartuz i Chmielna

Zamkowa Trasa Rowerowa

Przebieg trasy: Łapalice – Rekowo

Znaki: czerwone

Długość: 5,4 km

Trasa zaczyna się na skrzyżowaniu ulic Chmieleńskiej i Reskowskiej w Łapalicach. Początkowo wiedzie przez pagórkowatą okolicę z malowniczymi widokami na wyrastające przed nami Wzgórza Kosie i jezioro Rekowo. Stromy podjazd doprowadza nas pod wierzchołek góry Chochowatki (215 m n.p.m.), na stoku której w latach 80. powstał współczesny, niedokończony wciąż zamek łapalicki, wybudowany przez artystę Piotra Kaźmierczaka. Od zamku szlak wije się pięknymi leśnymi drogami wśród bukowych lasów. Kończy się stromym zjazdem, który doprowadza do przesmyku między jeziorami Kłodno i Rekowo. Stąd niedaleko już do Chmielna.

Chmieleńska Trasa Rowerowa

Przebieg trasy: Kartuzy – Kosy – Rekowo

Znaki: niebieskie

Długość: 6,8 km

Trasa rozpoczyna się przy kolegiacie Wniebowzięcia NMP w Kartuzach. Stąd wyprowadza nas nad Jezioro Karczemne, gdzie wzdłuż nowo wybudowanej promenady docieramy do punktu widokowego Ławka Asesora – nazwa ta przypomina o kartuskim asesorze sądowym Karlu Perninie, który lubił tu przesiadywać. Dalej trasa biegnie w serce Wzgórz Kosich, do wysoko położonej, malowniczej wsi Kosy. Kolejnym, leśnym odcinkiem docieramy do rozdroża szlaku. Boczna droga oznakowana znakami szlaku pieszego prowadzi stąd na niedaleki szczyt Góry Tamowej, z której można podziwiać widok na Chmielno i jeziora otaczające miejscowość. Ostatni stromy zjazd doprowadza nas do Rekowa. Do centrum Chmielna jest stąd niecałe 2 km.

Kartuska Przyrodnicza Trasa Rowerowa

Przebieg trasy: Kartuzy – Łapalice – Jezioro Białe – Pomieczyńska Huta – Kolonia – Sianowo

Znaki: zielone

Długość: 26 km

Punktem wyjścia szlaku jest plac przed kolegiatą Wniebowzięcia NMP w Kartuzach. Jedziemy najpierw ulicą Klasztorną w górę, a potem ulicami Mickiewicza i Reja. Tuż przy granicy lasu po prawej stronie kursowała dawniej kolejka wąskotorowa, przewożąca szare iły wydobywane w pobliżu na potrzeby cegielni w pobliskich Łapalicach. Trasa wije się wśród stawów, które zostały założone w celach hodowlanych jeszcze za czasów zakonu kartuzów. Krajobraz Wzgórz Kosich jest również pełen głębokich obniżeń, w których kryją się torfowiska i jeziorka dystroficzne. Największe z nich widzimy, patrząc z podjazdu w dół. Wygodne leśne drogi doprowadzają nas do zamku łapalickiego. Mijamy centrum Łapalic, objeżdżając od wschodu Jezioro Łapalickie, znane też jako Garcze, i wyrastającą na północ od niego, owianą legendami Dziewczą Górę.

Krótki odcinek szlaku prowadzi szosą Kartuzy – Mirachowo, z której skręcamy w prawo. Po drodze mijamy kapliczkę św. Huberta. Przez lasy na północ od Prokowa docieramy do Jeziora Białego, nad którym w sezonie czynne jest strzeżone gminne kąpielisko. Dalej droga wznosi się, osiągając wysoko położony przysiółek Sytna Góra. Stąd rozciągają się rozległe widoki na południe. Za Pomieczyńską Hutą, przejeżdżając przez malownicze obniżenia, wjeżdżamy znów w las. Kolejna wieś, Kolonia, zupełnie odbiega od układu większości środkowokaszubskich wsi. To trzykilometrowej długości prosta ulicówka, założona ok. 1800 r. przez niemieckich kolonistów.

Z otwartych terenów wysoczyzny wokół Kolonii zjeżdżamy do Sianowa, gdzie kończy się trasa.

Okolice Ostrzyc i Szymbarku

Kaszëbskô Stegna (Ścieżka Kaszubska)

Przebieg trasy: Szymbark – Krzeszna – Pierszczewo – jezioro Zamkowisko – Uniradze – Stężyca

Znaki: czerwone

Długość: 18 km

Trasa została wytyczona z myślą o turystach odwiedzających Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku oraz o tych, którzy chcą się tam wybrać z rowerem. Wiedzie przez Wzgórza Szymbarskie i Ostrzyckie, łącząc atrakcje turystyczne w okolicy. Nie brakuje na niej malowniczych widoków na Jeziora Raduńskie, a także przyjemnych, leśnych odcinków.

Po drodze można zobaczyć zabytkowe centrum Szymbarku z neogotyckim kościołem św. Teresy, szachulcową chałupę w Pierszczewku, górę Kamyszki, grodzisko Pirsna nad jeziorem Zamkowisko, kurhanowisko w Uniradzach i wreszcie zabytkowe kościoły w Stężycy.

Trasa rowerowa „Kamienne kręgi”

Przebieg trasy: Ostrzyce – Goręczyno – Somonino – Wyczechowo – Kamienne Wesele – Hopowo – Rąty – Ostrzyce

Znaki: czerwone

Długość: 33 km

Trasa ta jest świetną propozycją dla wypoczywających w Ostrzycach i okolicy, a także dla turystów dojeżdżających tu koleją od strony Trójmiasta (linia Gdynia – Kościerzyna). Ma ona formę pętli i prowadzi z Ostrzyc do cmentarzyska kurhanowego i kamiennych kręgów w Kamiennym Weselu koło Borcza. Trasa jest wymagająca i nie brak na niej podjazdów i zjazdów. Trudy jazdy powinny wynagrodzić widoki, które są tu szczególnie urozmaicone.

Po drodze można zobaczyć także: kościół Trójcy Świętej z 1639 r. w Goręczynie, dwór w Wyczechowie z XIX/XX w. i malowniczy Wąwóz Trątkownicki.

Szlak Hutniczy

Przebieg trasy: Wieżyca (przystanek kolejowy) – Rybaki – Piotrowo – Połęczyno – Kamela – Borcz – Kamienne Wesele

Znaki: zielone

Długość: 28 km

Wycieczkę zaczynamy przy przystanku kolejowym w Wieżycy (kończąc wycieczkę, można wsiąść do pociągu na przystanku w Kiełpinie). Trasa prowadzi przez mało znane rejony Wzgórz Szymbarskich i w pobliżu przedwojennej granicy Polski z Wolnym Miastem Gdańskiem. Prawie wszystkie miejscowości wzdłuż trasy powstały przy istniejących tu w XVII i XVIII w. hutach szkła i hutach smolnych. Po drodze możemy obejrzeć poewangelicki kościół św. Andrzeja Boboli w Połęczynie, dwór Hoenów w Borczu oraz kurhany i kręgi kamienne znane jako Kamienne Wesele.

Okolice Pomieczyna

W Pomieczyńskiej Hucie początek mają trzy trasy różnej długości, wszystkie w formie pętli:

- Trasa niebieska (znaki niebieskie; długość: 6,9 km) prowadzi z Pomieczyńskiej Huty wokół Jeziora Białego.

- Trasa zielona (znaki zielone; długość: 8,2 km) wyznaczona została wśród lasów między Pomieczynem a Pomieczyńską Hutą i w pobliżu Bazy Wypadowej „Hejtus”.

- Trasa czerwona (znaki czerwone; długość: 18,3 km) wiedzie nad jezioro Łąkie i do Sianowa.

Okolice Przywidza

Gmina Przywidz wyznakowała kilka szlaków rowerowych, dzięki którym rowerzyści mogą zapoznać się z niezwykle malowniczym, wzgórzowym krajobrazem okolic wioski zwanej przed wojną „małym Sopotem”. Rowery można wypożyczyć w dwóch punktach w Przywidzu.

Dookoła Jeziora Przywidzkiego

Znaki: czerwone

Długość: 8 km

Przyjemna i łatwa trasa o charakterze pętli poprowadzona leśnymi drogami równolegle do brzegów jeziora. Szlak zaczyna się przed urzędem gminy, na ulicy Spacerowej. Zapewnia przyjemny chłód w czasie letnich upałów, a przy tym interesujące widoki na otoczenie jeziora. Po drodze można zwiedzić grodzisko wczesnośredniowieczne na jednym z półwyspów.

Wzgórzami Przywidza

Przebieg trasy: Przywidz – Pomlewo – Ząbrsko Dolne – Klonowo Dolne

Znaki: zielone

Długość: 11 km

Szlak zaczyna się przed urzędem gminy, na ulicy Spacerowej, a kończy przy skrzyżowaniu ulic Przywidzkiej i Głębokiej w Klonowie Dolnym. Malownicza trasa wiedzie dwiema głęboko wciętymi rynnami polodowcowymi oraz rozdzielającymi je wysoczyznami. Przy podjazdach jest momentami trudna. Po drodze można zobaczyć m.in. malownicze jeziora: Przywidzkie Wielkie, Ząbrsko i Głębokie.

Niebieska Trasa Rowerowa

Przebieg trasy: Klonowo Dolne – Nowa Wieś Przywidzka – Roztoka – Połęczyno – Piekło Dolne – Przywidz

Znaki: niebieskie

Długość: 15,8 km

Stosunkowo łatwa trasa. Zaczyna się nad Jeziorem Głębokim, na drodze prowadzącej z Klonowa Dolnego. Z głębokich obniżeń wyprowadza nas w rzadko odwiedzane rejony Nowej Wsi Przywidzkiej i Częstocina z typową dla Kaszub jednodworczą, rozproszoną zabudową. Szczególnie malowniczy jest odcinek wiodący doliną pomiędzy Częstocinem a Przywidzem. Szlak kończy się przy stacji benzynowej w Przywidzu.

Czerwona Trasa Rowerowa

Przebieg trasy: Czapielsk – Marszewska - Góra Huta Dolna– Klonowo Dolne – Piekło Dolne – Trzepowo – Jezioro Łąkie

Znaki: czerwone

Długość: 19,6 km

Trasa prowadzi przede wszystkim dolinami Reknicy i Wietcisy, które w źródłowych odcinkach płyną w głębokich rynnach polodowcowych. Zaczyna się przy drewnianym kościele św. Mikołaja w Czapielsku o interesującym, XVIII-wiecznym wyposażeniu, a kończy przy malowniczym polodowcowym jeziorze Łąkie.

Z Trójmiasta w głąb Kaszub –Błękitna Trasa Rowerowa

Przebieg trasy: Gdańsk Osowa (dworzec kolejowy) – Chwaszczyno – Warzenko – Tokary – Kawle Dolne – Rąb – Pomieczyno – Hejtus – Sianowo

Znaki: niebieskie

Długość: 36,5 km

Trasa zaczyna się przy stacji kolejowej Gdańsk-Osowa i prowadzi północnymi obrzeżami Szwajcarii Kaszubskiej. Po drodze mija się m.in. pole golfowe w Tokarach, skansen Czesława Bielickiego w Kawlach Dolnych, drewniany kościół św. Józefa w Pomieczynie i wreszcie Sanktuarium Matki Bożej Królowej Kaszub w Sianowie. Choć Błękitna Trasa kończy się w tej ostatniej miejscowości, wycieczkę można kontynuować Kartuską Trasą Przyrodniczą, a potem innymi szlakami.

Wypożyczalnie rowerów
Chmielno: Ośrodek Wypoczynkowy „Krefta”, ul. Grodziska 10, tel.: 58 6842234, krefta@wp.pl, www.krefta.pl.
Wichrowe Wzgórze – Oaza Zdrowia na Kaszubach, ul. Wichrowe Wzgórze 13, tel.: 604595130, biuro@wichrowe.info, www.wichrowe.info.
Ostrzyce: Ostrzycka Gościna „U Maryli”, ul. Droga Kaszubska 19a tel. 58 6841618, e-mail: biuro@umaryli.pl, www.umaryli.pl
Pomieczyno: Baza Wypadowa „Hejtus”, ul. Słupia 30c, tel.: 58 6815306, 606902887, bazawypadowa@wp.pl, www.bazawypadowa.pl.
Przywidz: Camping nr 20, Lucyna Herbasz, ul. Gdańska 19, tel.: 58 6825265, 602623091, biuro@camping.vti.pl, www.camping.vti.pl. Wypożyczalnia przy kąpielisku gminnym w Przywidzu (sezonowa), ul. Jeziorna.
Smonino: Mobilna Wypożyczalnia Rowerów Elektrycznych „Easy Rider”, tel: 605934123
Wieżyca: Centrum Aktywnego Wypoczynku Koszałkowo, Wieżyca 32, tel: 696 803 983, www.koszalkowo.pl
Kartuzy: Kaszubska Wypożyczalnia Rowerów „Na kòle przez Kaszëbë”, ul. Reja 16, e-mail: lukasz.and@wp.pl, tel: 609 797 464, www.rowerykartuzy.pl

Trasy nordic walking

Pełen jezior, lasów i pól teren Szwajcarii Kaszubskiej zachęca do różnych form aktywności ruchowej. Jedną z nich jest marsz nordycki, czyli nordic walking, u którego podstaw leży naturalny sposób poruszania się ciała podczas chodzenia wzbogacony o użycie specjalnie zaprojektowanych kijków. Pomagają one angażować podczas marszu również cały tułów, przez co przy poprawnej technice uruchamianych jest blisko 90% mięśni ciała. Nordic walking odciąża stawy i poprawia wytrzymałość, siłę i gibkość przy optymalnym wysiłku, przez co nadaje się dla niemal każdej grupy wiekowej ćwiczących. Może być formą rehabilitacji, sposobem na niedzielny spacer czy pieszą wycieczkę. Długość marszów treningowych warto zaplanować wcześniej. Pomocą ku temu są trasy wyznaczone specjalnie z myślą o nordic walking. Mają one formę pętli i zostały oznakowane w terenie, aby marsze były komfortowe i bezpieczne.

Więcej informacji o szlakach nordic walking można znaleźć na stronie www.szwajcariakaszubska.com.

Szlaki okolic Chmielna

Z Chmielna wybiegają trzy pętle szlaków nordic walking. Wszystkie zaczynają się na głównym placu w centrum miejscowości, przy Gminnym Ośrodku Kultury, Sportu i Rekreacji w Chmielnie.

Najbardziej wymagająca trasa czerwona (10,3 km) w połowie swej długości biegnie drogami nieutwardzonymi, prowadząc na Wzgórza Kosie do zamku w Łapalicach. Trasa żółta (7,3 km) wiedzie na Górę Tamową i do wsi Zawory, w większości po twardej nawierzchni. Zielony szlak (7,5 km) prowadzi do wybudowania Koszkania i wzdłuż brzegów Jeziora Raduńskiego, w większości po droga asfaltowych i betonowych.

Wypożyczalnie kijków i instruktaż
Wichrowe Wzgórze – Oaza Zdrowia na Kaszubach, ul. Wichrowe Wzgórze 13, Chmielno, tel.: 604595130, biuro@wichrowe.info, www.wichrowe.info.

Szlaki okolic Kartuz

Bardzo przyjemne trasy w okolicach Kartuz poprowadzono przez Las Kartuski i Wzgórza Kosie po leśnych, w większości szutrowych drogach.

Wszystkie zaczynają się i kończą przy punkcie widokowym Ławka Asesora, nieopodal którego znajduje się parking (ul. Chmieleńska). Najłatwiejsza jest trasa żółta (5,1 km) poprowadzona niemal w całości przez lasy na zachód od Kartuz. W kierunku Smętowa Chmieleńskiego, przez las i szerokimi bitymi drogami biegnie trasa czerwona (8,8 km). Trasa zielona (8,1 km) pokrywa się częściowo z trasą żółtą, a dalej wiedzie w kierunku Chmielna; po drodze można zobaczyć m.in. zamek w Łapalicach.

Szlaki okolic Ostrzyc

Trasy zostały tu wyznakowane po Wzgórzach Ostrzyckich między Ostrzycami a Goręczynem. Punktem wyjścia dla szlaków nordic walking w Ostrzycach jest Centrum Rekreacji „U Stolëma” w południowej części wsi.

Najłatwiejszy jest szlak żółty (6,2 km) prowadzący w większości po drodze asfaltowej i betonowej. Trasa zielona (8,5 km) biegnie w większości po leśnych drogach Bukowej Góry i w okolicy Rątów. Trasa czerwona (16 km) jest najbardziej wymagająca – pokonuje duże różnice wysokości przy zróżnicowanej nawierzchni.

Wypożyczalnie kijków i instruktaż
Centrum Rekreacji „U Stolëma”, ul. Droga Kaszubska 8a, Ostrzyce, tel.: 58 6841877, recepcja@ustolema.pl, www.ustolema.pl.

Szlaki okolic Pomieczyna

W przysiółku Hejtus rozpoczynają się trzy trasy nordic walking w okolicach Pomieczyna. Prowadzą prawie wyłącznie po drogach szutrowych i gruntowych, zatem jest to dobra propozycja dla preferujących miękkie podłoże przy chodzeniu.

Najłatwiejsza jest żółta trasa (5 km) poprowadzona przez lasy wokół Hejtusa. Trasa czerwona (15 km) obiega jezioro Otalżyno, klucząc wśród rozproszonych przysiółków okolicznych miejscowości. Do Sianowskiej Huty wiedzie zielony szlak (14,6 km).

Wypożyczalnia kijków i instruktaż
Baza Wypadowa „Hejtus”, ul. Słupia 30c, Pomieczyno, tel.: 58 6815306, 606902887, bazawypadowa@wp.pl, www.bazawypadowa.pl.

Szlak wokół Jeziora Przywidzkiego

Niedaleko hotelu Kozi Gród w Pomlewie zaczyna się znakowana na zielona trasa nordic walking. Jej długość wynosi 12,7 km. Do szlaku można też dojść z centrum Przywidza, zostawiając samochód na parkingu nad jeziorem przy ulicy Szkolnej.

Wypożyczalnia kijków i instruktaż
Hotel Kozi Gród, ul. Leśników 3, Pomlewo, tel.: 601610453, recepcja@kozigrod.pl, www.kozigrod.pl.

Szlaki okolic Sierakowic

Poprowadzono je w większości drogami gruntowymi i leśnymi. Na rogu ulic Kartuskiej i Kościerskiej w Sierakowicach, niedaleko Gminnego Ośrodka Kultury zaczyna się trasa zielona (8 km). Ulicą Kościerską i Kopernika biegnie ona do przysiółka Janowo, by potem ulicami Podgórną i Gryfa Pomorskiego wrócić do punktu wyjścia. W Kamienickim Młynie nieopodal Kamienicy Królewskiej, na parkingu u podnóża Zamkowej Góry zaczyna się czerwona trasa (7,6 km) stromym podejściem wprowadzająca nas w Lasy Mirachowskie. Trzecia, żółta trasa biegnie wokół Dworku na Błotach w Załakowie (4,2 km).

Wypożyczalnie kijków i instruktaż
Gminny Ośrodek Kultury, ul. Kartuska 27, Sierakowice, tel.: 58 6816214, 58 6847602, gok@sierakowice.pl, www.gok.sierakowice.pl.
Gospodarstwo agroturystyczne „Pod Lipą”, Sabina i Andrzej Krefta, Kamienicki Młyn 14, tel.: 691899863, www.podlipa.gdan.pl.

Szlaki okolic Sulęczyna

Bazę dla sulęczyńskich szlaków nordic walking stanowi hotel Leśny Dwór w Sulęczynie nad jeziorem Węgorzyno. Trasy w większości poprowadzono po nieutwardzonych drogach. Najdłuższa jest czerwono znakowana pętla (11,4 km) wiodąca przez lasy i brzegami czterech pięknie położonych jezior: Węgorzyno, Guścierz Duży i Guścierz Mały oraz Głębokie. Nad jeziorami Węgorzyno i Guścierz Mały biegnie też krótsza, żółta trasa (5,6 km), również o charakterze pętli. Długa na 9,5 km trasa zielona prowadzi przez położoną po drugiej stronie jeziora Węgorzyno wieś Bukowa Góra.

Szlaki okolic Sulmina

Trasy wokół Sulmina zostały wytyczone wśród otaczających wieś wzgórz. Prowadzą też fragmentem wąskiej doliny Raduni – Przełomu Łapińskiego. Początek szlaków znajduje się przy boisku w centrum wsi, tuż obok remizy strażackiej. Dłuższa, czerwona pętla ma 10 km długości, a krótsza żółta – 5 km. W większości biegną one leśnymi i polnymi drogami.

Wypożyczalnia kijków i instruktaż
Klub Sportowy „Sulmin”, tel.: 604877788, www.kssulmin.futbolowo.pl.

Szlaki okolic Żukowa

W Żukowie utworzono szlak nordic walking – trasa czerwona (10,5 km), która zaczyna się przy stadionie gminnym (ul. Książąt Pomorskich). Wytyczono ją na wzgórzach rzeki Słupiny biegnie w stronę Smołdzina

Zawody nordic walking w Żukowie, fot. A. Niemiec

Wodne szlaki

Wysoko wzniesiona środkowa część Pojezierza Kaszubskiego stanowi swoisty węzeł, z którego we wszystkich kierunkach płyną rzeki zasilające Bałtyk i Wisłę. Swoje źródła mają tu: Wierzyca wpadająca do Wisły koło Gniewu, Radunia uchodząca pod Gdańskiem do Motławy oraz Łeba i Słupia niosące swe wody do otwartego Bałtyku. W górnym biegu towarzyszą im liczne jeziora, niczym paciorki nawinięte na nić rzeki. Środkowe biegi tych rzek obfitują w bystrza, co wykorzystywano od wieków, zakładając młyny, a później elektrownie wodne. Każdy miłośnik sportów wodnych znajdzie tu coś dla siebie: od pływania po spokojnych odcinkach rzek i długich jeziorach po emocjonujące przeprawy przez rzeczne przełomy.

Radunia

To główna rzeka środkowych Kaszub i jednocześnie najbardziej zróżnicowana pod względem charakteru. Jej źródła znajdują się na południe od Jeziora Stężyckiego. Ma 104,6 km długości, a spławna dla kajaków jest na 98 km. W swoim górnym biegu często ginie w wodach jezior i płynie, wykorzystując gęstą sieć polodowcowych rynien na tym terenie i łącząc osiem jezior Kółka Raduńskiego. Jej środkowy bieg składa się z kilku szerszych obniżeń, zwanych basenami, oraz wąskich przełomów, które są najmłodszymi odcinkami doliny. Od Rutek niedaleko Żukowa rzekę przegradza osiem elektrowni wodnych, zarządzanych przez spółkę Energa (najstarsza elektrownia pochodzi z 1910 r.). Utrudniają one znacznie spływ koniecznością przenosek. Dolny odcinek Raduni znajduje się już na Żuławach Gdańskich, gdzie uchodzi do Motławy.

Z racji uciążliwości szlaku rzecznego od Rutek oraz faktu, że obecnie zamknięty dla kajakarzy jest piękny, choć trudny odcinek w rezerwacie „Jar Raduni”, proponujemy spływ Radunią do Trątkownicy (Kiełpina). Można go polecić nawet początkującym, gdyż jest to najłatwiejszy odcinek do spływów rzecznych w całej Szwajcarii Kaszubskiej. Wymaga niewiele wysiłku, choć wiedzie również przez jeden z trzech raduńskich przełomów.

Kajaki można wodować w Ostrzycach w pobliżu dawnego młyna. Teren przylegający tam do rzeki jest prywatny, o zgodę należy spytać właściciela pensjonatu Zielony Młyn. Znajdujące się powyżej bystrze jest zdradliwe, więc lepiej nie ryzykować przeprawy przez nie. Dalej rzeka wije się spokojnie, płynąc dnem Rynny Ostrzycko-Goręczyńskiej. Wpływamy na Trzebno – ostatnie naturalne jezioro w biegu Raduni (powierzchnia 2,6 ha, głębokość maksymalna 4,5 m). Z prawej strony stromo opadają stoki Wysoczyzny Koszowatkowskiej. Jaz usytuowany poniżej jeziora Trzebno przy wysokim stanie wody można pokonać wąskim przepływem z prawej. W Goręczynie mijamy dwa mosty. Przy pierwszym z nich znajduje się najdogodniejsze miejsce do wyjścia. We wsi można uzupełnić zapasy napojów i żywności oraz zwiedzić kościół św. Trójcy z 1639 r. Tu też kończy się górny odcinek Raduni.

Dalej dolina się rozszerza, a rzeka wije się wśród łąk, czasem szerzej się rozlewając. Otwiera się przed nami sporo ciekawych widoków na okolice Somonina. Mijamy kolejno kładkę, kamienny most kolejowy z 1901 r. i młodszy na linii Gdynia – Kościerzyna. Za mostem drogowym, po lewej stronie znajduje się miejsce dogodne do odpoczynku. Rzeka ma już szybszy nurt, bowiem zaczyna się tu Przełom Somoniński. Za kolejną kładką dla pieszych jest niewielkie bystrze. Dalej zaczyna się najdzikszy odcinek szlaku, w cienistym wąwozie. Stopniowo rzeka zwalnia, płynąc teraz wśród łęgów. Dolina znów się nieco poszerza, a dochodzące do brzegów pastwiska i łąki znów pozwalają rozejrzeć się po okolicy. Spływ kończymy przed mostem drogowym między Kiełpinem a Trątkownicą, po prawej stronie. Dalej rzeka zaczyna przełamywać się przez Jar Raduni. Jest to najtrudniejszy, zaliczany do górskich odcinek, obecnie zamknięty.

Wypożyczalnie sprzętu i przystanie kajakowe na szlaku
Kajaki Radunia, Ostrzyce, ul. kasztelańska 2a tel: 586841835, www.kajakiradunia.pl
Kaszubskie Kajaki, Kiełpino – Trątkownica, ul. Raduńska, tel: 791205733, www.kaszubskiekajaki.pl

Miejsca biwakowania na szlaku
Kaszubskie Kajaki, ul. Raduńska, Kiełpino, tel.: 791205733, www. kaszubskiekajaki.pl.

Kółko Raduńskie

Tak kajakarze nazwali kompleks 16 jezior rynnowych połączonych górnym biegiem Raduni oraz Czapielskiej i Gołubskiej Strugi, który tworzy pętlę. Długie i głębokie jeziora skryte wśród wysokich wzgórz oferują kajakarzom bardzo ciekawe widoki. Przebycie liczącego ok. 40 km szlaku najlepiej rozłożyć na dwa lub trzy dni. Wycieczkę jeziorami, których więcej jest w południowej części Kółka Raduńskiego, można odbyć w większości bez wysiadania z kajaka. Na odcinkach międzyjeziornych płyniemy raz z prądem, raz pod prąd.

Wycieczkę po jeziorach można zacząć w każdym miejscu, np. na wschodnim brzegu Jeziora Stężyckiego. Krótkim, bystrym odcinkiem mała Radunia znosi nas na Jezioro Raduńskie, które łącznie ma długość 15,6 km. Zbiornik dzieli się na dwie części: Jezioro Raduńskie Górne (powierzchnia 388 ha, głębokość 43 m) oraz Jezioro Raduńskie Dolne (powierzchnia 737 ha, głębokość 35,4 m). Grobla dzieląca jeziora, zwana Bramą Kaszubską, powstała w połowie XIX w. jako część drogi Kartuzy – Bytów. Za nią jezioro ma urozmaiconą linię brzegową, z półwyspami Hel i Paszk. Wyraźne przewężenie akwenu to miejsce, gdzie dawniej przeprawiali się podróżni. Po opuszczeniu wód tego jeziora czeka nas 30-metrowa przenoska, omijająca jaz i znajdujący się poniżej młyn.

Wpływamy na Jezioro Kłodno (powierzchnia 128 ha, głębokość 38,5 m) leżące u -podnóża Wzgórz Kosich. Leży nad nim wieś Chmielno. Ciekawscy mogą zapuścić się na dwa połączone z nim Jeziora Chmieleńskie – Białe i Rekowo. Na tym pierwszym można zacumować niemalże naprzeciwko Muzeum Ceramiki Kaszubskiej.

Z jeziora Kłodno bez problemów docieramy na kolejne – jezioro Małe Brodno (powierzchnia 71 ha, głębokość 7 m). Otwiera się z niego piękny widok na górę Sobótkę, na której niedawno wybudowano rekonstrukcję wiatraka. Można się tam wybrać po przybiciu do jednej z leżących nad jeziorem stanic wodnych.

Za kamiennym mostem w Ręboszewie wpływamy na jezioro Wielkie Brodno (powierzchnia 135 ha, głębokość 15,7 m). Wspinając się na wysokie zbocza Rynny Brodnickiej, w której znajduje się zbiornik, zobaczymy bardzo malownicze widoki. Najłatwiej dostać się tam, przybijając do Centrum Sportów Wodnych i Promocji Regionu po prawej stronie, skąd prowadzi wyjście na punkt widokowy Złota Góra.

Wypływ z jeziora doprowadza nas do wsi Brodnica Dolna. Tu czeka na kajakarzy 20-metrowa przenoska z prawej strony, omijająca jaz Brodnica, spiętrzający wody brodnickich i chmieleńskich jezior.

Wkrótce wpływamy na jedną z zatok Jeziora Ostrzyckiego (powierzchnia 308 ha, głębokość 21 m), uważanego za najpiękniejsze na tej trasie. Stąd można skręcić w prawo, by zapuścić się w najdzikszą część jeziora i zobaczyć znajdujące się na jego końcu wczesnośredniowieczne grodzisko. Można też popłynąć jeszcze dalej – na jeziora Bukrzyno Duże i Małe.

Płynąc do Ostrzyc, należy skierować się w lewo. Po drodze miniemy Wyspę Grabowskiego, nazwaną tak od ekscentrycznego właściciela, który wyspę niegdyś powiększył i przez pewien czas hodował tu nutrie i wypasał krowy. Poniżej Ostrzyc zaczyna się dalszy odcinek Raduni.

Aby zamknąć pętlę, płyniemy na południe wśród zalesionych Wzgórz Ostrzyckich. Po prawej stronie znajduje się rezerwat leśny „Ostrzycki Las”, chroniący dobrze zachowany płat bukowego lasu. Aby wpłynąć na sąsiednie Jezioro Patulskie (powierzchnia 94 ha, długość 3,2 km), należy pokonać pod prąd płytką tutaj Gołubską Strugę. Z prawej strony widać wysoko położoną wieś Pierszczewo, a ponad nią górę Kamyszki (234 m n.p.m.). Znajdujemy ujście strugi do jeziora, aby podążyć w górę nurtu. Są tu konieczne dwie ok. 10-metrowe przenoski. Pierwsza koło młyna w Gołubiu, a druga tuż przed wypłynięciem na Jezioro Dąbrowskie (powierzchnia 64 ha, głębokość 15,2 m).

Pokonanie odcinka rzecznego prowadzącego do kolejnego jeziora – Lubowisko (powierzchnia 37 ha, głębokość 7,6 m), ukrytego wśród lasów, nie powinno nastręczać większych problemów. Stąd kajaki trzeba przewieźć do najbliższego Jeziora Stężyckiego (1,5 km).

Wypożyczalnie sprzętu i przystanie kajakowe
Jezioro Raduńskie Górne:
Ośrodek Wypoczynkowy „Adler”, Zgorzałe, tel.: 502486990, www.adler.kaszuby.pl.
Przystań w Stężycy, ul. Kartuska 27A, tel.: 735917485
Ośrodek Wypoczynkowy „Sosnówka”, Zgorzałe, tel.: 58 6843384, www.sosnowka.com.
Jezioro Kłodno:
Ośrodek Wypoczynkowy „Krefta”, ul. Grodziska 10, Chmielno, tel.: 58 6842234, www.krefta.pl.
Wichrowe Wzgórze – Kaszubska Oaza Zdrowia, ul. Wichrowe Wzgórze 13, Chmielno, tel.: 604595130, www.wichrowe.info.
Camping „Tamowa”, Zawory 47a, tel.: 58 6842535, www.tamowa.pl.
Ośrodek Wypoczynkowy „Bachus”, ul. Grodziska 16, Chmielno, tel.: 58 6842200, www.kaszuby-domki.pl.
Jezioro Białe:
Ośrodek Wypoczynkowy „Szuwarek”, ul. Grodziska 5, Chmielno, tel.: 58 6842271, www.szuwarek.com – sprzęt dostępny dla gości ośrodka.
Ośrodek Wypoczynkowy „Świt”, ul. Grodziska 1, Chmielno, tel.: 22 3305800 www.chmielno.swit.com.pl.
Jezioro Wielkie Brodno:
Centrum Sportów Wodnych i Promocji Regionu Złota Góra, ul. Żeglarska 4, Brodnica Górna, www. zlotagora-kartuzy.pl, tel.: 517563807.
Jezioro Bukrzyno Duże:
„LongVita”, Czapielski Młyn, Brodnica Górna, tel.: 58 6845369, www.czapielskimlyn.pl – sprzęt dostępny dla gości ośrodka.
Jezioro Ostrzyckie:
Centrum Rekreacji U Stolëma, ul. Droga Kaszubska 8a, Ostrzyce, tel.: 58 6841877, www. ustolema.pl.
Centrum Wypoczynkowe „Wieżyca”, Kolano 79, tel.: 58 6843826,  www.wiezycacw.pl.
Gościniec „U Zośki”, Ostrzyce, ul. Droga Kaszubska 31

Miejsca do biwakowania
Jezioro Kłodno:
Ośrodek Wypoczynkowy „Krefta”, ul. Grodziska 10, Chmielno, tel.: 58 6842234,
Camping „Tamowa”, Zawory 47a, tel.: 58 6842535, www.tamowa.pl.
Ośrodek Wypoczynkowy „Bachus”, ul. Grodziska 16, Chmielno, tel.: 58 6842200, www.kaszuby-domki.pl.
Jezioro Ostrzyckie:
Pole namiotowe Stolëmek, ul. Droga Kaszubska 8a, Ostrzyce, tel.: 58 6841877, www.stolema.pl.
Ostrzycka Gościna „U Maryli”, Ostrzyce, ul. Droga Kaszubska 19A, tel. 58 6841618, www.umaryli.pl

Jezioro Raduńskie Górne, fot. kajaki-kaszuby.pl

Słupia

Źródliska Słupi znajdują się nieopodal Sierakowskiej Huty. Długa na 141 km rzeka przepływa przez tereny o wysokich walorach przyrodniczych i krajobrazowych w Parku Krajobrazowym „Dolina Słupi”, napędzając wody jednych z najstarszych w Europie elektrowni wodnych. Do Sulęczyna jest to spokojna rzeka, łącząca kilka jezior. Poniżej jeziora Węgorzyno zaczyna się jej najbardziej widowiskowy i trudny odcinek, zwany „rynną sulęczyńską”. Woda pędzi tu jak w górskim potoku, przewalając się po sporych kamieniach i głazach. Dalej rzeka jest już spokojniejsza, ale również pełna niespodzianek.

Jedno- lub dwudniowy spływ najlepiej zacząć w Gowidlinie, na dużej łące w sąsiedztwie wsi. Sporej wielkości Jezioro Gowidlińskie (powierzchnia 401 ha, głębokość 26,9 m) ma wiele zatok i półwyspów, a także dwie wyspy. Słupia dopływa do jeziora z lewej strony. Podążamy w kierunku jej odpływu i wpływamy na odcinek rzeczny. Mała, kręta rzeczka prowadzi do mostu na trasie Sulęczyno – Sierakowice, za którym przyspiesza, aby potem wpłynąć na wody jeziora Węgorzyno (powierzchnia 124 ha, głębokość 14 m). Jezioro położone jest w rynnie, której zbocza osiągają do 50 m wysokości. Trasę można zakończyć w Sulęczynie przy przystanie wodnej.

Wypożyczalnie sprzętu
i przystanie kajakowe
Przystań kajakowa Kajaki-Słupia s.c., Sulęczyno, tel.: 605569713, www.kajaki-slupia.pl.

Miejsca biwakowania
Przystań kajakowa Kajaki-Słupia s.c., Sulęczyno, tel.: 605569713, www.kajaki-slupia.pl.
Maraska, ul. Żeromskiego 6, Sulęczyno, tel.: 668228493, www.maraska.com.pl.

Bukowina

Meandrująca wśród lasów Bukowina jest dzika i piękna. Ma 28,6 km o długości. Spływ tą rzeką wymaga doświadczenia w manewrowaniu kajakiem, trzeba się też liczyć z wieloma przeszkodami, np. powalonymi drzewami. Jednodniowy spływ Bukowiną można zacząć przy moście drogowym na trasie Sierakowice – Bukowina, skąd płynie się do Jeziora Kamienickiego. Kilka kilometrów za Kamienicą Królewską rzeka opuszcza Szwajcarię Kaszubską, by ujść w Kozinie do równie dzikiej Łupawy.

Łeba

Jej źródła znajdują się niedaleko Borzestowa. Mija w dolnym biegu Lębork, zasila jezioro Łebsko i uchodzi do Bałtyku w Łebie po przepłynięciu 117 km. Jest to jedna z najtrudniejszych, ale zarazem najpiękniejszych rzek do spływów w Polsce. Górny odcinek obfituje w kamieniste bystra, a woda jest miejscami płytka, więc najlepiej wybrać się tu w jednoosobowych kajakach z mocnym dnem. Spływ można zacząć poniżej Jeziora Sianowskiego w Sianowie lub poniżej mostu w Stryszej Budzie. Poza terenem Pojezierza Kaszubskiego nurt tej rzeki staje się spokojniejszy.

Organizatorzy spływów kajakowych na środkowych Kaszubach
Przystań kajakowa „Kajaki-Słupia” s.c., Sulęczyno, tel. 605569713, www.kajaki-slupia.pl
Kaszubskie Kajaki, Kiełpino – Trątkownica, ul. Raduńska, tel. 791205733, www.kaszubskiekajaki.pl
Kajaki Radunia, Ostrzyce, ul. Kasztelańska 2a, tel. 586841835, www.kajakiradunia.pl
ekajaki.pl, Parchowo, ul. Strażacka 21, tel. 510808333, www.ekajaki.pl
Centrum Aktywnego Wypoczynku, Starogard Gdański, ul. Przejezdna 1, tel. 601633292, www.kajaki.stg.pl
Kajax-J.S. Kubiszewscy, Lipusz, ul. Rogali 16, tel. 696599556, 696697256, www.kajakinakaszubach.pl
Superkajak Sławomir Napiórkowski, Przechlewo, ul. Dworcowa 35, tel. 606814880, www.superkajak.com
kajakmlyn.pl, Korne 18, tel. 607815317, 609351095, www.kajakimlyn.pl

Szwajcaria Kaszubska zimą

Warunki śnieżne

Centralna część Pojezierza Kaszubskiego charakteryzuje się nieco chłodniejszym klimatem niż sąsiednie obszary. Średnia liczba dni mroźnych w ciągu roku, kiedy temperatura nie przekracza 0˚C, wynosi 30–40, a dni przymrozkowych z temperaturą minimalną poniżej 0˚C – od 100–110. Badania pokrywy śnieżnej w stacji meteorologicznej w Borucinie wskazują, że najczęściej zaczyna się ona tworzyć w listopadzie. Jej grubość zwiększa się do marca, a zanika zwykle w kwietniu. Średnia miąższość pokrywy śnieżnej wynosi 13,2 cm. Opinie właścicieli stacji narciarskiej w Wieżycy z ostatnich lat potwierdzają, że w marcu występują najlepsze warunki narciarskie, co może być również związane z postępującym przesuwaniem się maksimum zimy na marzec. Grubość pokrywy śnieżnej można na bieżąco sprawdzać na stronach internetowych stacji narciarskich. W sezonie komunikaty narciarskie podaje Radio Gdańsk i Radio Kaszëbë.

Ośrodki narciarstwa zjazdowego

Wieżyca – Koszałkowo

To najstarszy i najpopularniejszy ośrodek narciarski na Kaszubach, przy którym wiele się dzieje tak zimą, jak i latem. Stoki są naśnieżane, oświetlane i nagłaśniane. Można tu nauczyć się jeździć, wypożyczyć narty i serwisować sprzęt. Nieopodal kasy znajduje się nawet bankomat. W pobliżu działa sporo punktów gastronomicznych. Stok obsługuje służba ratownicza.

Dane stoku:
- dwa wyciągi o długości 300 m,
- jeden wyciąg o długości 260 m,
- wyciągi dla początkujących i maluchów,
- dwa wyciągi do snowtubingu,
- średni kąt nachylenia: 15 stopni,
- różnica wzniesień: 45 m.
Kontakt: Centrum Aktywnego Wypoczynku Koszałkowo, Wieżyca 32, tel.: 58 6843816, koszalkowo@wiezyca.pl, www.wiezyca.pl.

Wieżyca – Kotlinka

Ten nieco dłuższy stok w malowniczej dolince z widokami na Wzgórza Ostrzyckie bezpośrednio sąsiaduje z Koszałkowem. Jest naśnieżany, oświetlany i nagłaśniany. Parking znajduje się na górze stoku. Jest tu również zaplecze gastronomiczne. Najbliższy bankomat znajduje się w sąsiednim Koszałkowie. Na stoku obecny jest ratownik medyczny. Obowiązują karty elektroniczne.

Dane stoku:
- wyciąg o długości 320 m,
- wyciąg o długości 100 m,
- średni kąt nachylenia: 20 stopni,
- różnica wzniesień: 45 m.
Kontakt: Kotlinka w Szymbarku, ul. Górska 3, tel: 58 684 39 07, e-mail: wiezyca-kotlinka@wp.pl, www.wiezycakotlinka.pl

Kosowo – Paczoskowo

Stok znajduje się w okolicach Przodkowa, stosunkowo blisko Gdańska, i opada do doliny Czarnej Strugi. Jest naśnieżany i oświetlany. Działa tu wypożyczalnia sprzętu narciarskiego, jest też zaplecze gastronomiczne. Obowiązuje płatność gotówką – najbliższy bankomat znajduje się w Przodkowie.

Dane stoku:
- wyciąg orczykowy o długości 270 m,
- różnica wzniesień: 35 m,
- średni kąt nachylenia: 16 stopni.
Kontakt: Stacja Narciarska „Paczoskowo” Kosowo 132 tel: 664 432 604, e-mail: paczoskowo@wp.pl, www.paczoskowo.pl

Przywidz – Ośrodek Narciarski w Przywidzu

Znajduje się tu najdłuższy stok na Pomorzu, który na dodatek świetnie nadaje się dla początkujących narciarzy, gdyż jest dość słabo nachylony. Jest naśnieżany, oświetlany i nagłaśniany. Dla miłośników narciarstwa freestyle i snowboardingu urządzono tu snowpark. Przy stoku działają wypożyczalnia i -serwis sprzętu, jest też zaplecze gastronomiczne.

Dane o stoku:
- 2 wyciągi orczykowe o długości 600 m,
- baby lift – wyciąg o długości 80 m dla najmłodszych i uczących się,
- wyciąg do snowtubingu,
- snowpark,
- średni kąt nachylenia: 11 stopni,
- różnica wzniesień: 64 m.
Kontakt: Ośrodek Narciarski w Przywidzu, ul. Tartaczna 3, tel: 509125334, biuro@nartyprzywidz.com.pl, www.nartyprzywidz.com.pl.

Trzepowo

Stok znajduje się niedaleko Przywidza, przy drodze wojewódzkiej nr 221 Gdańsk – Kościerzyna. Jest naśnieżany, oświetlany i nagłaśniany. Znajdziemy tu wypożyczalnię i serwis sprzętu, punkty gastronomiczne i szkółkę narciarską. Wyróżnikiem stoku jest najdłuższy tor zjazdowy do snowtubingu na Pomorzu. Najbliższe bankomaty znajdują się w Przywidzu i Nowej Karczmie.

Dane o stoku:
- 2 wyciągi orczykowe o długości 300 m,
- wyciąg do nauki jazdy na nartach i snowboardzie o długości 100 m,
- 2 wyciągi do snowtubingu,
- snowpark,
- różnica wzniesień: 30–33 m,
- średni kąt nachylenia: 14 stopni.
Kontakt: Ośrodek Narciarski Trzepowo, ul. Mestwina, tel: 601745645, biuro@nartykaszuby.pl, www.nartykaszuby.pl

Amalka

Wykorzystano tu strome zbocza doliny Słupi przepływającej niedaleko ośrodka. Stok jest dośnieżany i oświetlany. Funkcjonująca tu wypożyczalnia sprzętu jednocześnie go serwisuje. Posilić się można w otwartych punktach gastronomicznych. Najbliższy bankomat znajduje się w Sulęczynie.

Dane o stoku:
- 2 wyciągi orczykowe o długości 260 m,
- wyciąg dla dzieci i początkujących o długości 90 m,
- średni kąt nachylenia: 16 stopni,
- różnica wzniesień: 33 m.
Kontakt: Wyciąg Narciarski „Amalka”, Amalka k. Sulęczyna, tel.: 58 6844885, info@nartyamalka.pl, www.nartyamalka.pl.

Narciarstwo biegowe

Choć pierwszy przewodnik dla narciarzy biegowych po Kaszubach napisano w połowie XX w., to dopiero niedawno zaczęły powstawać znakowane sezonowo trasy dla biegaczy. Obecnie znajdziemy je w okolicach Kartuz i Przywidza oraz na terenie gminy Somonino w pobliżu wsi Piotrowo i Połęczyno.

Kartuzy – Bilowo

Pasmo wzniesień pomiędzy Kartuzami, Prokowem, Chmielnem i Ręboszewem, zwane Wzgórzami Kosimi, w większości porastają malownicze bukowe lasy. Znajdują się tam trzy profesjonalnie przygotowane trasy narciarskie o różnym stopniu trudności. Ich łączna długość wynosi ok. 1100 m. Każda z tras składa się z dwóch torów do jazdy stylem klasycznym i jednego toru do techniki dowolnej. Utrzymywane są przez sekcję narciarską Gminnego Klubu Sportowego „Cartusia”. Trasy zaczynają się przy leśniczówce Bilowo (aby tam dotrzeć, należy zjechać z ulicy Wzgórze Wolności w Kartuzach obok arboretum i kierować się w stronę nowego cmentarza i leśniczówki).

Przywidz – stok narciarski

Trasa biegowa w formie pętli powstała w Przywidzu u podnóża stoku narciarskiego. Jej długość wynosi 5 km. Głównie zakładany jest ślad do biegu klasycznego, jednak wybrane odcinki przystosowano do biegu łyżwowego. Na miejscu można wypożyczyć sprzęt.

Piotrowo

W ramach projektu „Z pùrgama w kaszëbsczé nórcëczi / Z nartami w kaszubskie zakątki” w okolicy Piotrowa wytyczono dwie trasy: czerwoną (3,2 km) i niebieską (3,0 km). Obie zaczynają się i kończą na placu przed dawną szkołą w Piotrowie, na skrzyżowaniu dróg w kierunku Chylowej Huty i Szymbarku. Poprowadzono je na po terenach na północ od Piotrowa, częściowo przez lasy porastające malownicze Wzgórza Szymbarskie.

Połęczyno

Dzięki projektowi „Z pùrgama w kaszëbsczé nórcëczi” powstały też dwie trasy w okolicy Połęczyna: czerwona (2,8 km) i niebieska (1,8 km). Obie zaczynają się przed kościołem św. Andrzeja Boboli w Połęczynie. Biegną w stronę Jeziora Połęczyńskiego, głównie przez łąki i pastwiska, po terenie odsłoniętym.

Kuligi na Wzgórzach Szymbarskich i Ostrzyckich

Jazdę na saniach zaprzężonych w konie oferuje wielu gospodarzy na środkowych Kaszubach, jednak to okolice Wieżycy i Szymbarku stanowią istne zagłębie kuligowe. Miejscowi woźnice (kasz. kùczrowie) oferują zimą emocjonujące wycieczki na saniach z pochodniami i ogniskiem, a -czasami również z miejscową kapelą. Szereg imprez konnych i jeździeckich latem i zimą organizuje lub współorganizuje Zrzeszenie Kaszubskich Kuczerów. Warto skorzystać z usług woźniców tego stowarzyszenia, ponieważ znają dobre trasy na sannę i naprawdę potrafią zorganizować kulig.

Informacje o Kuczerach oferujących organizację kuligów udziela Prezes Zrzeszenia Kaszubskich Kuczerów i Hodowców Koni – Piotr Kupper, tel. 665516907.

5. Przegląd miejscowości

Amalka

Niewielka osada w dolinie Słupi, 5 km na północ od Sulęczyna. Powstała w XIX w. wokół młyna, którego pierwszymi właścicielami była berlińska rodzina Jäkelów.

Atrakcje:

stok narciarski Amalka – dwa wyciągi orczykowe (długość 260 m, różnica poziomów 33 m);

Jezioro Gowidlińskie i szlak kajakowy rzeki Słupi;

cmentarzysko kurhanowe – pomiędzy Amalką a Mściszewicami, na południe od Jeziora Okno. Identyfikowane z kulturą pomorską (550–400 p.n.e.).

Babi Dół

Wieś przy drodze z Żukowa do Kościerzyny, wśród lasów, nieopodal Jaru Raduni. Od połowy XVIII w. znajdowała się tutaj karczma, a osada była własnością norbertanek. Na przejętej od nich ziemi pruscy właściciele zbudowali pod koniec XIX w. odlewnię (hamernię) produkującą drut. W tym czasie wieś stała się również celem wędrówek turystów, odwiedzających dolinę Raduni. Pod koniec lat 20. XX w. wybudowano po jej drugiej stronie magistralę kolejową Śląsk – porty i stację kolejową, która pełniła ważną rolę w transporcie drewna z okolicznych lasów.

Atrakcje:

budynek stacyjny magistrali węglowej (typ Bydgoszcz – Gdynia) – z ok. 1930 r.;

Jar Raduni, zwany Przełomem Babidolskim – najdłuższy z przełomów rzeki Raduni; pomiędzy Trątkownicą a Rutkami ma 9 km długości. Zbocza wąwozów osiągają do 40 m wysokości i porośnięte są grądami, dno doliny zajmują łęgi. Chłodny i wilgotny klimat powoduje, że występują tu również górskie gatunki roślin;

wczesnośredniowieczne grodzisko na Zamkowej Górze, w widłach Raduni i potoku płynącego na zachód od wsi.

Bącz

Niewielka wioska w sercu Lasów Mirachowskich. Notowana w źródłach od czasów krzyżackich. Pomimo nieurodzajnych ziem osada ta stale się rozwijała, już 100 lat temu osiągając liczbę mieszkańców podobną do obecnej.

Atrakcje:

Jezioro Bąckie – zbiornik o powierzchni 22 ha, na wschód od wsi. Pozostałość większego Jeziora Mirachowskiego, które próbowano osuszyć w połowie wieku;

rezerwaty przyrody w Lasach Mirachowskich – „Kurze Grzędy” i „Jezioro Turzycowe” na zachód od wsi oraz „Staniszewskie Błoto” na wschód od niej. Do obszarów chronionych prowadzi czarny Szlak Wzgórz Szymbarskich;

przejażdżki zaprzęgiem konnym i kuligi przy gospodarstwie agroturystycznym Bączówka (www.baczowka.pl).

J. Wielkie w rezerwacie Kurze Grzędy, fot. J. Lipiński

Borcz

W latach 1241–82 podobnie jak kilkanaście wsi w dolinie Raduni Borcz należał do biskupa kujawskiego Michała, któremu został przekazany przez Sambora II, księcia lubiszewsko-tczewskiego. Później był wsią rycerską, a w XV w. jego część wykupili kartuzi. W 1701 r. cały Borcz stał się własnością wojewody malborskiego Jana Jerzego Przebendowskiego, a potem przechodził z rąk do rąk. Ostatnimi właścicielami wsi – od 1795 r. – byli Hoenowie. W międzywojniu Państwowy Fundusz Ziemi rozparcelował część majątku Hoenów pomiędzy miejscowych i przybyłych z Galicji chłopów. W 1945 r. Hoenowie, podobnie jak wiele innych rodzin pochodzenia niemieckiego, wyjechali z Polski. Dietrich Hoene – ostatni właściciel tutejszego majątku – odwiedził swoje dawne włości dopiero w 1991 r.

Atrakcje:

zespół dworski Hoenów – z przełomu XIX i XX w. Dwór został wzniesiony w 1911 r. na miejscu starszego spalonego. Obszerne budynki gospodarcze zbudowane są z miejscowego kamienia i cegły. Uwagę zwraca trzykondygnacyjny spichlerz, w którym urządzono stylową restaurację. W dworze znajdują się pokoje hotelowe;

Kamienne Wesele – cmentarzysko kurhanowe i kręgi kamienne, 3 km na zachód od wsi.

Borucino

Wieś nieopodal Jeziora Raduńskiego Górnego, przy drodze Kartuzy – Bytów. W dokumentach pojawia się w XV w. Była własnością rodów szlacheckich, m.in. Boruckich i Warzewskich. Pod koniec XIX w. weszła w skład dóbr Hoenów z Pępowa. W centrum wsi, nad brzegiem niewielkiego (12 ha) Jeziora Borucińskiego zachował się historyczny układ ulicówki.

Atrakcje:

Brama Kaszubska – grobla rozdzielająca Jezioro Raduńskie na część górną i dolną. Usypano ją w połowie XIX w. podczas budowy drogi Kartuzy – Bytów. Wcześniej podróżni przepływali łodziami przez przewężenie jeziora na północ od obecnego nasypu. Rozpościerają się stąd piękne widoki na rynnę polodowcową, w której leży Jezioro Raduńskie;

Stacja Limnologiczna Uniwersytetu Gdańskiego – działa od 1959 r. Jej zadaniem jest badanie przemian naturalnych i antropogenicznych jezior Pomorza. Od 1961 r. stacja gromadzi także dane klimatyczne. Zwiedzanie po uprzednim umówieniu się.

Brodnica Dolna

Wieś w głębokiej Rynnie Brodnickiej, nad Radunią łączącą tu jezioro Wielkie Brodno z Ostrzyckim. Osada była własnością rycerską, przynależał do niej folwark Ostrowo. Przez lata właścicielami wsi byli Ustarbowscy, a od XVII w. kaszubska rodzina Lniskich. W miejscowości znajduje się jaz spiętrzający wody jezior Brodno Wielkie i Brodno Małe oraz Jezior Chmieleńskich.

Atrakcje:

Jastrzębia Góra (227 m n.p.m.) – widokowe wzgórze między Brodnicą Dolną a Ostrzycami. Z pól na szczycie wzniesienia otwierają się widoki uznawane za najpiękniejsze w Szwajcarii Kaszubskiej. Wejście na górę czerwonym pieszym Szlakiem Kaszubskim.

Brodnica Górna

Wieś na drodze z Kartuz do Bytowa, w obrębie Kółka Raduńskiego. Jej początki sięgają czasów krzyżackich. Dzieliła losy pobliskiej Brodnicy Dolnej, będąc przez pewien okres własnością Ustarbowskich, Lniskich i Tokarskich. Na ich rzecz pracował także folwark w Kamionce Brodnickiej.

Atrakcje:

Złota Góra – punkt widokowy przy rozdrożu dróg w stronę Bytowa i Ostrzyc na zachód od wsi. Wzgórze przed wojną nosiło imię pomorskiego wojewody Sewera Kirtiklisa;

Brodnicki Kamień – głaz narzutowy (obwód 11,2 m, wysokość 2,15 m) przy drodze z Brodnicy w stronę Bytowa.

Chwaszczyno

Duża wieś przy drodze z Żukowa do Gdyni, obecnie silnie rozrastająca się w bezpośrednim sąsiedztwie Trójmiasta. Pierwotnie własność książęca, została ofiarowana w 1240 r. przez księcia Sambora II żukowskim norbertankom. Kilkadziesiąt lat później książę Mestwin II podarował ją cystersom oliwskim jako rekompensatę za odebrane im przez Krzyżaków ziemie w -okolicach Gniewu. Ostatecznie w 1301 r. wieś trafiła w ręce biskupów włocławskich i pozostawała ich własnością aż do rozbiorów. Tutejszy majątek rozparcelowano w XIX w. Mimo bliskości wielkich miast do dziś większość ludności tu mieszkającej ma pochodzenie kaszubskie.

Atrakcje:

kosciół św.św. Szymona i Judy – z 1726 r., wybudowany na miejscu wcześniejszego drewnianego, który fundowali jeszcze cystersi oliwscy. Zachodnia część kościoła została dobudowana w 1875 r. W ołtarzu głównym za obrazem Matki Bożej znajduje się gotycka figura Matki Bożej z Dzieciątkiem.

Chmielno

Sporej wielkości wieś, siedziba gminy, rozłożona nad trzema jeziorami: Kłodno, Białym i Rekowem. Od wschodu w kierunku Chmielna opadają stoki Wzgórz Kosich z górami Tamową i Biskupią. Obok Żukowa to najstarsza pojawiająca się w dokumentach osada z terenu Szwajcarii Kaszubskiej. Prawdopodobnie już w X w. istniało tutaj grodzisko, o którym z dokumentów dowiadujemy się w 2. poł. XIII w. Stanowiło ono centrum obejmującej 70 wsi kasztelanii chmieleńskiej. W tym okresie Chmielno otrzymała Damroka, córka władcy Pomorza Gdańskiego, -Świętopełka, która ufundowała tu kościół. Ostatecznie, warownię zniszczyły prawdopodobnie wojska Brandenburczyków w -początku XIV w. Za czasów krzyżackich Chmielno utraciło rolę lokalnego ośrodka administracji na rzecz Miechucina. Odtąd aż do I rozbioru Polski wieś stanowiła własność klasztoru norbertanek w Żukowie.

W XIX w. tutejsza ludność zrzeszała się w licznych organizacjach społecznych i gospodarczych. Powstał tu wtedy m.in. pierwszy na Kaszubach bank ludowy. W latach 90. XX w. miejscowość była jedną z pierwszych na Kaszubach, gdzie zakładano gospodarstwa agroturystyczne. Do dzisiaj zresztą dysponuje największą bazę agroturystyczną w tym rejonie.

Atrakcje:

Muzeum Ceramiki Kaszubskiej;

kościół św.św. Piotra i Pawła – z 1845 r. z wieżą z 1860 r. Wybudowany na miejscu poprzednich świątyń, w stylu arkadowym, łączącym inspiracje romanizmem i klasycyzmem. Ołtarze główne barokowe, z wcześniejszej świątyni. Polichromia z wzorami zaczerpniętymi z haftu i ceramiki kaszubskiej oraz z gryfami (herby Kaszub) na stropie. Na ścianach nawy świeczniki gliniane z warsztatu Neclów;

Grodzisko (Grodzëszcze) – wczesnośredniowieczne grodzisko na przesmyku pomiędzy jeziorami Białym i Kłodno. Oznaczone drewnianymi bramami, przy kąpielisku tablica informacyjna;

warsztat garncarski Genius – prowadzi działalność od 1981 r. Większość wyrobów eksportuje. Można tu kupić pozostałości z międzynarodowych kolekcji albo zamówić naczynie wg swojego projektu. Kontakt: ul. Akacjowa 18, tel.: 58 6842347, www.geniusceramika.pl;

młyn na Raduni w Chmielonku – zbudowany w 1738 r., wielokrotnie przebudowywany. Stoi przy drodze do wsi Zawory, na Raduni, na miejscu poprzedniego młyna wzniesionego przez cystersów z Oliwy w XIII w.

Czeczewo

Licząca kilkuset mieszkańców wioska na pagórkowatej wysoczyźnie, ok. 5 km na północ od Przodkowa. Wzmiankowana od XIII w., stanowiła pierwotnie folwark rodu Kczewskich z niedalekiego Kczewa. Rozwój wsi nastąpił w XIX w., częściowo po rozparcelowaniu większych majątków ziemskich.

Atrakcje:

kościół św. Józefa – z 1926 r., neobarokowy. Wyposażenie z czasów budowy świątyni.

Gołubie

Popularne letnisko pomiędzy jeziorami Dąbrowskim i Patulskim, nad łączącą je Gołubską Strugą. Do końca XIII w. osada przynależała do rozciągającej się w okolicy Kościerzyny i Pierszczewa ziemi Pirsna. W 1260 r. książę Sambor II przekazał Gołubie cystersom. Ci wkrótce sprzedali je rycerzom, a w 1432 r. wieś nabyli kartuzi. Turyści zaczęli częściej odwiedzać tę miejscowość po otwarciu w 1901 r. linii kolejowej Kartuzy – Kościerzyna, a następnie w 1929 r. magistrali węglowej Śląsk – Gdynia. Po wojnie powstało tu kilka większych ośrodków wczasowych. Dzisiaj wieś słynie z wczasów zdrowotnych i odchudzających, które oferuje kilka tutejszych ośrodków wypoczynkowych.

Atrakcje:

Gołubieński Ogród Botaniczny – prywatna placówka założona przez małżeństwo Butowskich, którzy swój ogród ozdobny przekształcili w ogród botaniczny dostępny do zwiedzania. Ciągle powiększająca się kolekcja roślin z całego świata liczy obecnie ok. 4000 gatunków, które zgromadzono na powierzchni 2,12 ha. Kontakt: ul. Botaniczna 21, tel.: 58 6843608, 600872501, zbutowski@wp.pl, www.obgolubie.robia.pl;

wczesnośredniowieczne grodzisko Pirsna nad jeziorem Zamkowisko – dawny ośrodek obszaru rozciągającego się w rejonie południowej części Kółka Raduńskiego i Kościerzyny. Dojazd samochodem przez Pierszczewo (5 km), dojście pieszo czerwonym Szlakiem Kaszubskim (2,3 km).

Goręczyno

Miejscowość w dolinie Raduni niedaleko Somonina. W średniowieczu była ośrodkiem administracyjnym ziem nad środkową Radunią, niemalże do samego Żukowa. Pierwsza wzmianka o niej znajduje się w dokumencie księcia Sambora II, z kaszubskiej dynastii Sobiesławiców, który w 1241 r. przekazał obrzeża swojego księstwa biskupowi kujawskiemu Michałowi w zamian za odstąpienie od płacenia dziesięciny z pozostałych dóbr. Już w 1282 r. Mestwin II unieważnił powyższe nadanie. Od tej pory wieś była własnością rycerską, a potem szlachecką. W 2. poł. XV w. Goręczyno drogą nadań lub sprzedaży weszło w skład dóbr kartuzów, którzy gospodarowali tu aż do kasaty zakonu za czasów pruskich. W latach 70. XX w., kiedy siedzibę gminy przeniesiono do pobliskiego Somonina, miejscowość straciła na znaczeniu.

Atrakcje:

kościół św. Trójcy i Wszystkich Świętych – pokartuski, z 1639 r., przebudowany w 1914 r. Wyposażenie barokowe powstało w XVI i XVII w. w warsztatach gdańskich. Za obrazem Ukrzyżowanie Chrystusa w ołtarzu głównym znajduje się gotycka figura Matki Bożej Miłosierdzia, a w predelli tego ołtarza – malowidło przedstawiające męczeństwo mnichów kartuskich. Prawy ołtarz boczny poświęcony Trójcy Świętej jest zdobiony kurdybanami. Najstarszy zabytek w świątyni to umieszczona nad zakrystią figura św. Barbary z ok. 1400 r. Z tego samego okresu pochodzi dzwon z malborskiej ludwisarni;

Muzeum Ziemi Kaszubskiej i Sprzętów Militarnych – założone przez mieszkańca Goręczyna, pasjonata Sławomira Kamińskiego. Jest to małe muzeum rozmaitości historycznych z Kaszub, zarejestrowane w wykazie ministerialnym. W pomieszczeniach i ekspozycji na wolnym powietrzu można zobaczyć stare sprzęty gospodarskie, broń białą i palną, mundury oraz sprzęt wojskowy. Wśród wielu eksponatów są takie perełki jak: pamiątki po kampanii wrześniowej, przedwojenny kalkulator czy butelki z browaru w Kartuzach. Kontakt: ul. Kasztelańska 26e, tel.: 725007458.

Gowidlino

Wieś o ciągle żywych tradycjach kaszubskich, nad Jeziorem Gowidlińskim, 7 km na zachód od Sierakowic. Jeszcze do końca XIX w. na południowy zachód od miejscowości czytelne były ślady cmentarzyska plemienia Gotów z początku naszej ery. W dokumentach Gowidlino pojawiło się w 1360 r., kiedy z rąk Mikołaja Czartka przeszło na własność zakonu krzyżackiego. W czasach I Rzeczpospolitej należało do starostów mirachowskich. W okresie międzywojnia była to przygraniczna miejscowość na drodze do Słupska. Obecnie działa tu wiele kwater agroturystycznych.

Atrakcje:

kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny – neogotycki, kamienno-ceglany, z 1868 r. Świątynię wybudowano z fundacji biskupa chełmińskiego Jana Nepomucena Marwicza, rodem z nieodległego Tuchlina. Większość wyposażenia pochodzi z 2. poł. XIX w.;

Jezioro Gowidlińskie – 393 ha, głębokość maksymalna 26,9 m. Są tu dobre warunki dla żeglarzy, a kajakarze wybierają je na początek spływu rzeką Słupią.

Kamienica Królewska

Wieś na zachodnim skraju Lasów Mirachowskich, pomiędzy jeziorami Kamienickim i Junno, które wchodzą w skład kompleksu Jezior Potęgowskich. Jej początki sięgają ok. 1400 r., kiedy została lokowana na prawie polskim. W czasach I Rzeczpospolitej podlegała bezpośrednio starostom mirachowskim. Od czasów krzyżackich znajdował się tu młyn (dzisiaj Kamienicki Młyn) i karczma. W czasie ostatniej wojny wielu mieszkańców Kamienicy wspierało Tajną Organizację Wojskową „Gryf Pomorski”. Na posesji Jana Kwidzińskiego znajdował się bunkier pomocniczy „Gniazdo Gryfitów”, który po bohaterskiej obronie 10 stycznia 1944 r. został wysadzony w powietrze razem z ciałami partyzantów. To wydarzenie upamiętnia pomnik partyzantów przy drodze do Mirachowa.

Atrakcje:

Zamkowa Góra – punkt widokowy nad Kamienickim Młynem. Z parkingu u podnóża góry ścieżka prowadzi na drewniany taras, z którego roztacza się widok na Jeziora Potęgowskie;

przystań żeglarska UKS Wiking nad Jeziorem Kamienickim – możliwość wypożyczenia jachtów różnych klas. Kontakt: ul. Szkolna 19, tel.: 58 6819242, 6816625, www.ukswiking.pl.

Czerwony Szlak Kaszubski – pieszy szlak, który z Kamienicy Królewskiej doprowadza do punktu widokowego Szczelina Lechicka, Grot Mirachowskich i jeziora Lubygość.

Kartuzy

Miasto powiatowe (15,7 tys. mieszkańców) i stolica środkowych Kaszub. Malowniczo położone wśród czterech jezior, na wysoczyźnie morenowej. Od zachodu w stronę miasta opadają stoki Wzgórz Kosich, osiągających wysokość 260 m n.p.m. Przez ponad 400 lat miejscowość była związana z zakonem kartuzów. W 1382 r. Jan z Różęcina nadał zakonnikom ziemie z przeznaczeniem na budowę klasztoru, nazwanego potem Rajem Maryi lub kartuzją gdańską (kaszubską). Przez lata przy klasztorze funkcjonowała niewielka osada, której mieszkańcy pracowali w przyklasztornym folwarku i -korzystali z niewielkiego, nieistniejącego już kościoła św. Katarzyny. Zakon kartuzów zsekularyzowano wraz z I rozbiorem Polski w 1772 r., a ostatecznie skasowano w 1823 r.

W 1818 r. powołano do życia powiat kartuski, który utworzono z dawnych ziem klasztoru i starostwa mirachowskiego. Mimo to Kartuzy jeszcze przez ponad 100 lat formalnie pozostawały wsią, co było najprawdopodobniej rezultatem propolskiej postawy mieszkańców. Około połowy XIX w. wytyczono najważniejsze ulice i czworokątny rynek w miejscu dawnego targu. Miasto zaczęło się szybciej rozwijać po doprowadzeniu pierwszej linii kolejowej do Pruszcza Gdańskiego w 1886 r., a potem kolejnych do Łeby i Kościerzyny. Kartuzy stały się wówczas popularnym letniskiem i uzdrowiskiem.

Po wkroczeniu wojsk generała Hallera w styczniu 1920 r. miasto po prawie półtora wieku wróciło do Polski i trzy lata później dostało prawa miejskie. Stało się wówczas również ważnym ośrodkiem kaszubskiej myśli politycznej – dzięki działalności Aleksandra Majkowskiego (1876–1938) – lekarza, pisarza i dziennikarza, który spędził tu ostatnie lata swojego życia. Początek II wojny światowej przyniósł prześladowania i aresztowania w ramach Intelligenzaktion. Część inteligencji i przedwojennych działaczy propolskich organizacji poniosła śmierć w Lesie Kartuskim koło wsi Kaliska. Inni zostali przesiedleni do Generalnej Guberni. Po wojnie Kartuzy rozrosły się szczególnie w kierunku zachodnim. Powstały tam głównie osiedla domów jednorodzinnych. Na południe od centrum wyrosły zaś bloki osiedla Wybickiego.

Atrakcje:

zespół poklasztorny kartuzów i kolegiata Wniebowzięcia NMP;

kaplica św. Krzyża – z 1653 r., odbudowana z ruin w 1989 r. Wznosi się na Górze Spiczastej, przy drodze w stronę Sierakowic. Według tradycji miała zostać wybudowana, aby udaremnić odprawianie pogańskich obrzędów lub dla upamiętnienia śmierci kartuzów podczas najazdu Szwedów w 1629 r.;

Gaj Świętopełka – las rosnący wzdłuż brzegów Jeziora Klasztornego Małego. Popularne miejsce spacerów. Uczęszczana jest zwłaszcza tzw. Aleja Filozofów, która prowadzi na jedyną wyspę na jeziorze – Wyspę Łabędzią. W jej pobliżu latem odbywają się imprezy plenerowe;

Arboretum Leśników Kartuskich im. Jerzego Schwengla – przy ulicy Wzgórze Wolności, w pobliżu zjazdu do przysiółka Bilowo. Obok drzew rosnących tu naturalnie zasadzono również gatunki egzotyczne. Można je obejrzeć, spacerując specjalną kilometrową ścieżką;

Ławka Asesora – punkt widokowy nad Jeziorem Karczemnym. Nazwa pochodzi od żyjącego na przełomie XIX i XX w. kartuskiego asesora Karla Pernina, który lubił tu przesiadywać;

kościół św. Kazimierza – z 1887 r., do 1945 luterański. Wieża o wysokości 50 m jest najwyższa w mieście. Wyposażenie pochodzi w większości w 2. poł. XX w. Cenne jest drewniane sklepienie, żyrandole oraz witraże z czasów budowy kościoła. Jeden z witraży w prezbiterium przedstawia Chrystusa Króla na wzór rzeźb duńskiego artysty Bertela Thorvaldsena;

Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera.

Kiełpino

Jedna z największych wiosek Szwajcarii Kaszubskiej, 5 km na południe od Kartuz. Jej nazwa pochodzi od starego kaszubskiego słowa kôłp, czyli łabędź. Wraz z innymi wsiami wzdłuż Raduni, od Ostrzyc prawie do Żukowa, była w XIII w. częścią biskupich dóbr kasztelanii goręczyńskiej. W 1380 r. właścicielem wsi stał się Jan z Rusocina, który rok później ofiarował część dóbr kiełpińskich klasztorowi w Kartuzach. Parafię i kościół zakonnicy kartuscy założyli tu już w 1391 r.

Na początku II wojny światowej heroizmem wykazał się tutejszy proboszcz – ks. Antoni Arasmus, który pomimo groźby aresztowania udzielał sakramentów w języku polskim. Został zamordowany w Lesie Kartuskim, a obecnie toczy się jego proces beatyfikacyjny.

Atrakcje:

kościół św. Michała Archanioła – z 1647 r. Podobnie jak poprzednia świątynia stojąca w tym miejscu został wybudowany przez kartuzów. Ołtarz główny z wizerunkiem św. Michała utrzymany jest w stylu barokowym. Ciekawe są też późnorenesansowe ołtarze boczne.

Kolano

Wieś i osada turystyczna nad Jeziorem Ostrzyckim, u podnóża Bukowej Góry, niedaleko Wieżycy. Fragment jeziora, a potem wieś nad nim leżąca zostały nazwane Kolanem od kształtu akwenu przypominającego zgięte kolano. Miejscowość istnieje prawdopodobnie od początku XVII w. W 1936 r. wybudowano tu jeden z trzech pierwszych stałych obozów YMCA (Związku Młodzieży Chrześcijańskiej). W latach II wojny światowej mieścił się w nim obóz jeniecki.

W lasach na Bukowej Górze, gdzie dzisiaj znajduje się Kolańska Huta, miejscowy leśniczy Józef Król udzielił schronienia 45 zbiegłym oraz jeńcom. Wśród nich byli więźniowie z pobliskiego Kolana. Nikt z nich nie został zdemaskowany dzięki korzystnym układom leśniczego z miejscowymi funkcjonariuszami niemieckimi.

Atrakcje:

kąpielisko i wypożyczalnia sprzętu wodnego nad jeziorem oraz przystań statku spacerowego „Stolëm”, Ostrzyce;

dawne drewniane domki YMCA – w czasie wojny należały do obozu jenieckiego, dzisiaj stanowią część ośrodka wypoczynkowego. Dojście od jeziora schodami w górę.

Krzeszna

Niewielka miejscowość nad jeziorami Ostrzyckim i Patulskim, przy linii kolejowej Gdynia – Kościerzyna. Poza sezonem cicha i spokojna, latem pełna gwaru dzięki turystom przybywającym do ośrodków wypoczynkowych i coraz liczniejszych kwater prywatnych. Notowana w źródłach od 1610 r. tutejsza karczma należała do kartuzów. Można stąd wybrać się na Wieżycę (pieszy szlak żółty).

Atrakcje:

Ostrzycki Las – bukowe lasy przy Jeziorze Ostrzyckim od 1960 r. chronione są w rezerwacie leśnym o powierzchni 55,13 ha. Znajduje się tu kilka typów buczyn, wśród których najcenniejsza to odmiana nawapienna z obfitym stanowiskiem storczyka – obuwika pospolitego.

Leźno

Wieś na zachód od Żukowa. Dzieli się na tzw. Działki, położone blisko drogi nr 7, oraz część skupioną wokół dworu i parku. Od czasów krzyżackich istniały tu dwie siostrzane wsie będące dobrami rycerskimi – Wielkie Leźno, które później przestało istnieć, oraz Małe Leźno, które w 1338 r. otrzymał rycerz Piotr z Lewina (ówcześnie również właściciel Sierakowic). W II Rzeczpospolitej majątek leźnieński dzierżawiły od polskiego króla znakomite pomorskie rody, takie jak Heidensteinowie, Przebendowscy i Grabowscy. Ci ostatni dopuścili do upadku Leźna. Dopiero Friedrich Hoene, który w 1832 r. przejął Leźno od Hellfensteinów, zaczął dbać o majątek. Pozostawał on w rękach tej rodziny do 1945 r. Został zdewastowany przed czerwonoarmistów, a potem utworzono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne. W 1994 r. część dawnego majątku i pałac przejął Uniwersytet Gdański, który wyposażył na nowo wnętrza i przeprowadził rewitalizację kompleksu.

Atrakcje:

pałac Hoenów – z 1884 r., w stylu gdańskiego neorenesansu. Wybudowany przez Georga Hoena na miejscu poprzedniego, który postawił Jan Przebendowski w XVIII w. W budynku mieści się ogólnodostępna restauracja oraz hotel. Wokół pałacu znajduje się park krajobrazowy, który zaaranżowali również Hoenowie.

Łapalice

Miejscowość na zachodnich stokach Wzgórz Kosich, przy drodze z Kartuz do Sierakowic. W pobliżu znajduje się rozległe Jezioro Łapalickie (Garcze), które już w 1209 r. zostało nadane norbertankom z Żukowa. Sama wioska należała początkowo do zakonu krzyżackiego, a potem stała się częścią dóbr królewskich w starostwie mirachowskim. Majątek pod koniec XVIII w. rozparcelowano pomiędzy wieczystych dzierżawców. Stosunkowo bogate złoża szarych iłów warwowych były do niedawna wykorzystywane przez dwie cegielnie – w górnej części wsi oraz w Mokrych Łąkach.

Atrakcje:

zamek łapalicki – współczesny, niedokończony zamek, który od 1979 r. budował znany gdański rzeźbiarz, snycerz i producent mebli. Pierwotny projekt letniskowej willi został znacznie przekształcony, rozrastając się do obiektu o -powierzchni 5000 m^2 z 12 basztami, salami bankietowymi, setkami schodów, korytarzy i innych pomieszczeń. Inicjator budowy popadł w długi, a kompleksu nie udało się sprzedać. Tymczasem zamek stał się atrakcją turystyczną. Obecnie nie można go zwiedzać. Wciąż nie wiadomo, czy budowa kiedykolwiek zostanie dokończona.

Miechucino

Nad rzeką Łebą, pomiędzy jeziorami Wielkim i Miechucinkiem, przy drodze z Kartuz do Sierakowic. W XIV w. wieś była przez kilkanaście lat ośrodkiem władzy krzyżackiej. Po 1466 r. stała się częścią dóbr starostwa mirachowskiego. Majątek rozparcelowano pomiędzy chłopów w początku XIX w. W 1905 r. przez Miechucino poprowadzono linię kolejową Pruszcz Gdański – Kartuzy – Łeba, obecnie nieczynną.

Atrakcje:

wiejski park nad Jeziorem Miechucińskim z niestrzeżonym kąpieliskiem;

ścieżka dydaktyczna – długości 4 km, zaczynająca się przy szkole nad jeziorem Miechucinko, a kończąca nad Jeziorem Wielkim;

zespół budynków kolejowych i wieży ciśnień – z początku XX stulecia.

Mirachowo

Wieś nad Mirachowską Strugą, wśród Lasów Mirachowskich. Przez ponad 400 lat była jedną z najważniejszych miejscowości na środkowych Kaszubach. Na półwyspie Ostrów, który dawniej oblewało Jezioro Mirachowskie, stał we wczesnym -średniowieczu gród, co potwierdziło odkrycie pozostałości drewnianej palisady w tym miejscu. Od 1381 r. osada stała się ośrodkiem władzy krzyżackiego prokuratora, który wybudował tu drewniany dwór. Po 1466 r. obszar dawnej prokuratorii przekształcono w starostwo mirachowskie, obejmujące zachodnią część dzisiejszego powiatu kartuskiego oraz częściowo bytowskiego i wejherowskiego. Dzierżawili je kolejni starostowie, m.in. Szczepańscy, Szczawińscy i Linde aż do 1772 r. Szlachta na zjazdach wybierała tu swoich posłów. W tym okresie w Mirachowie mieściła się siedziba sądu ziemskiego i areszt, a wzgórze nad wsią było miejscem straceń. Mimo licznychprzywilejów w czasach I Rzeczypospolitej nie powstało tu miasto, ponieważ miejscowość leżała daleko od Gdańska, na peryferiach szlaków handlowych i nie posiadała własnej parafii. Dzierżawcom, czerpiącym dochody z gospodarki rolnej, również nie zależało na zmianie statusu Mirachowa.

Po rozbiorach majątek sprzedano, a w XIX w. jego część rozdzielono pomiędzy chłopów. Utworzono też nadleśnictwo. Po 1818 r., kiedy na stolicę powiatu wybrano Kartuzy, Mirachowo zaczęło podupadać. Dla coraz liczniejszej społeczności ewangelickiej miejscowy dziedzic Hering z pomocą szwedzkiej Fundacji Karola Gustawa wybudował kościół. Po 1945 r. został on przejęty przez katolików. Mirachowo jest do dzisiaj przede wszystkim wsią rolniczą, jednak są tu również kwatery prywatne.

Atrakcje:

dwór starościński – z końca XVIII w., ze starszym północnym skrzydłem, konstrukcji szkieletowej. Obecnie niedostępny dla zwiedzających;

kaplica Matki Bożej Nieustającej Pomocy – dawna kaplica dworska z XVIII w.;

kościół św. Jana Chrzciciela – z lat 60. XIX w., pierwotnie luterański. Wybudowany w stylu arkadowym. Od 1957 r. kościół parafialny;

stacja turystyczna Lubygość przy leśniczówce Mirachowo – parking leśny i wiata, w której odbywają się imprezy plenerowe. Dogodna baza wypadowa pieszych wycieczek w Lasy Mirachowskie: do Grot Mirachowskich, jeziora Lubygość i nad Jezioro Kamienne.

Mściszewice

Wieś przy drodze z Kościerzyny do Sierakowic, nad Jeziorem Mściszewickim, na granicy Pojezierza Kaszubskiego i Borów Tucholskich. Znalezione ślady cmentarzysk wskazują na istnienie osadnictwa w tej okolicy już w VII w. p.n.e. Pisana historia miejscowości zaczyna się od połowy XIV w. Przez długi czas wieś była własnością rodu Mściszewskich, którzy stopniowo dzielili ją między poszczególne gałęzie rodziny.

Atrakcje:

cmentarzysko kurhanowe kultury łużyckiej – 700 m na zachód od wsi. Dojazd drogą oznaczoną tablicami. Większość pochówków pochodzi z późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza (VIII w. n.e.);

Pracownia rękodzieła Sylwii Birr

Nowa Huta

Wieś w malowniczej dolinie Łeby, 3 km na północ od Mirachowa. Miejscowość powstała na miejscu istniejącej tu od połowy XVII w. huty szkła należącej do starostwa mirachowskiego. Huta istniała przez ok. 100 lat, a później na rozparcelowanych włościach rozwinęła się wieś. Urodził się tu profesor Gerard Labuda (1916–2010), jeden z najwybitniejszych polskich mediewistów. Ma nieocenione zasługi jako badacz dziejów Pomorza i Kaszubów.

Atrakcje:

Jezioro Kamienne – na skraju Lasów Mirachowskich, dawniej jezioro lobeliowe. Na jego brzegu leży Diabelski Kamień, jeden z największych na Pomorzu głazów narzutowych (obwód 17 m, wysokość 3 m, długość 5 m). Jezioro i przyległy teren chronione są w rezerwacie torfowiskowym „Żurawie Błota”.

Ostrzyce

Położona nad Jeziorem Ostrzyckim wieś wzięła nazwę zapewne od jeziora, w którym niegdyś rybacy mogli łowić sporo małych rybek – cierników (kasz. òstrzëca), żyjących na przybrzeżnych płyciznach. W dokumentach pojawia się w 1241 r. jako jedna z 13 wsi dóbr goręczyńskich nadanych przez księcia lubiszewsko-tczewskiego Sambora II biskupowi włocławskiemu Michałowi. Od 1422 r. na kilka wieków weszła w skład majątku zakonu kartuzów. Pomimo bliskości kościoła katolickiego w Goręczynie, w 1866 r. większość mieszkańców miejscowości należała do ewangelickiej gminy wyznaniowej w Szymbarku.

Początki znaczenia Ostrzyc jako wsi letniskowej sięgają 2. poł. XIX w., kiedy do okolicznych gospód zaczęli przyjeżdżać letnicy. Mimo to większość mieszkańców i tak utrzymywała się z rybołówstwa i uprawy roli. W latach 90. miejscowość stała się jednym z najciekawszych letnisk Kaszub jeziornych, dla których charakterystyczna jest baza noclegowa w postaci przede wszystkim kwater prywatnych i agroturystycznych.

Atrakcje:

niewielkie molo w Ostrzycach – z widokiem na Jezioro Ostrzyckie. Znajduje się tu przystań statku wycieczkowego „Stolëm”;

punkt widokowy Jastrzębia Góra – ze wspaniałym widokiem na Wzgórza Szymbarskie i Ostrzyckie. Dojście szlakiem czerwonym (czerwone trójkąty) prowadzącym w ulicę Jastrzębią;

Wzgórze Królewskie – wyniosły garb opadający z Jastrzębiej Góry, nazwany tak na pamiątkę wizyty króla pruskiego Fryderyka IV Wilhelma. Wielki głaz na szczycie wzniesienia nazwano wówczas Kamieniem Królewskim.

Pępowo

Wieś 4 km na północny wschód od Żukowa. Pierwsze wiadomości o niej pochodzą z czasów krzyżackich. Po 1466 r. stała się dobrem królewskim. W 1832 r. zakupił ją wraz z sąsiednim Leźnem Georg Hoene, a jego potomkowie gospodarzyli tu do 1945 r. Ostatni właściciel – Otto Hoene wspierał mieszkańców w czasie okupacji. Został pochowany na rodzinnym cmentarzyku na wzgórzu na południowy zachód od wsi.

Atrakcje:

zespół dworski – z 1870 r. W dworze od 1961 r. mieści się szkoła podstawowa, a zabudowania folwarczne stanowią siedzibę wielu firm. Wokół zachowały się pozostałości parku krajobrazowego;

Galeria Volkswagena Pępowo – jedyne w Polsce muzeum samochodów tej marki. Zgromadzono tu ponad 40 zabytkowych samochodów, w tym garbusy i tzw. ogórki. Uzupełnieniem wystawy jest kolekcja miniatur aut w skali od 1:64 do 1:18. Kontakt: ul. Armii Krajowej 50, Pępowo, tel.: 58 6818205, 604704050, info@vwmuzeum.pl, www.vwmuzeum.pl.

Pomieczyno

Wieś na pagórkowatej wysoczyźnie morenowej, wśród wielu oczek polodowcowych, zwanych przez Kaszubów „błotkami”. Najstarsze dokumenty dotyczące miejscowości pochodzą z 1664 r. Mieściła się tu wówczas huta szkła. Przez wieś biegł trakt z Gdańska do Mirachowa, które było siedzibą starostwa. W styczniu 1945 r. przez Pomieczyno wiodła trasa ewakuacyjna więźniów obozu koncentracyjnego Stutthof. Więźniowie nocowali w tutejszym kościele, a miejscowa ludność mimo trudności starała się przynosić im żywność.

Atrakcje:

drewniany kościół św. Józefa – z 1926 r., nawiązujący architektonicznie do starego kościoła Matki Bożej Częstochowskiej w Zakopanem. Wnętrze o wystroju nawiązującym do baroku z wykonanymi z drewna stallami, amboną i ołtarzami;

miejsce pamięci – zbiorowy grób jeńców KL Stutthof;

Hejtus – położony 2 km na zachód przysiółek, w którym działa całoroczna Baza Wypadowa „Hejtus”. Organizuje ona m.in. wycieczki i szkolenia z nordic walking. Znajduje się tu również wypożyczalnia sprzętu rowerowego i kijków. Kontakt: tel.: 58 6815306, 606902887, bazawypadowa@wp.pl, www.bazawypadowa.pl.

Przodkowo

Wieś gminna przy krętej drodze z Kartuz do Wejherowa. Jej początki sięgają XIII w., kiedy wybudowano tu pierwszy drewniany kościół. Nieopodal, na Klasztornej Strudze, znajdowały się młyn i papiernia (dziś przysiółek Młynek), które były własnością zakonu kartuzów. Przez długi czas Przodkowo stanowiło część kielnieńskiego klucza dóbr królewskich (dziś gmina Szemud), dzierżawionego m.in. przez rodzinę Wejherów. Liczne przysiółki w okolicy powstawały od czasu uwłaszczenia chłopów w 1821 r. Zimą 1945 r. przez wieś pędzono więźniów ewakuowanych z hitlerowskiego obozu zagłady KL Stutthof.

Atrakcje:

kościół św. Andrzeja Apostoła – z 1878 r., neogotycki z kamienia i cegły, powstał na miejscu podupadającej drewnianej świątyni. Wystrój z epoki, jedynym starszym elementem jego wyposażenia jest gotycka figura Matki Bożej, przeniesiona zapewne z wcześniejszego kościoła;

Muzeum Pożarnictwa – jedyna taka placówka w województwie. Jej trzon stanowią eksponaty gromadzone od lat 50. XX w. Są to głównie sprzęty ratowniczo-gaśnicze z Polski i innych krajów europejskich. Kolekcję zapoczątkował ówczesny komendant OSP Leon Deyek. Najstarszy wóz strażacki w muzeum może mieć nawet 200 lat. Zwiedzanie po kontakcie z pobliskim Urzędem Gminy (tel.: 58 68119698).

Przywidz

Wieś nad Jeziorem Przywidzkim, wśród bukowych lasów, w głębokiej dolinie – być może jest to najpiękniej położona miejscowość Szwajcarii Kaszubskiej. Historia pisana Przywidza zaczyna się w 1294 r., kiedy został podarowany wraz z kilkoma innymi wsiami cystersom z Eldeny. Już w 1347 r. dobra te zostały sprzedane zakonowi krzyżackiemu; odtąd miejscowość znana była jako Mariensee. Pod koniec XVI w. majątek wszedł w posiadanie rodziny Kontorów, którzy przyjęli nazwisko „Przywidzki”. Na miejscu obecnego cmentarza stał wtedy pierwszy drewniany kościół katolicki. Później we wsi wniesiono również świątynię ewangelicką. Na początku XVIII w. przeszła ona w ręce katolików, gdy ówczesna dziedziczka, Barbara Lindówna, przyjęła katolicyzm.

Przez lata właściciele Przywidza zmieniali się bardzo często. Byli wśród nich Puttkamerowie – znany ród pomorski, oraz madame von Pickering z Liverpoolu. Pod koniec XIX w. we wsi działały już szkoła, gorzelnia, krochmalnia, cegielnia oraz stacja pocztowa. W dwudziestoleciu międzywojennym Mariensee zostało odkryte przez Niemców z Gdańska jako letnisko. Okrzyknięto je wówczas „powietrznym kurortem” i „małym Sopotem”.

Atrakcje:

kościół Matki Boskiej Różańcowej – z 1910 r., neogotycki, pierwotnie ewangelicki. Od czasów powojennych pełni rolę głównego kościoła dla parafii katolickiej. Zabytkowe organy i mechanizm zegarowy uległy zniszczeniu w wyniku podpalenia kościoła w 1998 r.;

kościół św. Franciszka Ksawerego – z 1903 r. z zabytkowymi organami, obecnie pełni funkcję kaplicy cmentarnej;

zespół dworski – w dawnym dworze von Jenów z 2. poł. XIX w. działa pensjonat i hotel;

wczesnośredniowieczne grodzisko z dobrze zachowanym wałem ochronnym nad Jeziorem Przywidzkim;

ścieżka edukacyjna Nadleśnictwa Kolbudy wzdłuż zachodniego brzegu Jeziora Przywidzkiego;

drewniany budynek schroniska młodzieżowego z 1924 r.;

trasa rowerowa wokół Jeziora Przywidzkiego – długość 8 km;

ośrodek narciarski w Przywidzu – kontakt: biuro@nartyprzywidz.com.pl, www.nartyprzywidz.com.pl.

Przyjaźń

Wieś w gminie Żukowo, 3 km od drogi do Gdańska. Źródła pisane wspominają o niej po raz pierwszy w 1345 r. W 1457 r. Kazimierz Jagiellończyk ofiarował wioskę wraz z sąsiednim Niestępowem gdańskiemu burmistrzowi Reinholdowi Niederhofowi w dożywotnią dzierżawę. Polscy królowie jeszcze kilkakrotnie oddawali wieś pod zastaw w zamian za pożyczki. Później Przyjaźń należała m.in. do Krokowów, Bartschów i Jackowskich. Na początku XIX w. ówczesny właściciel wsi, starosta Georg Otto von Kleist, z powodu trudnych warunków lokalowych, podobnie jak jego poprzednik, siedzibę urzędu powiatowego przeniósł do swojego dworu. Wyszła tutaj wówczas pierwsza gazeta powiatowa. Po wojnie majątek przyjaski został przekształcony w Państwowe Gospodarstwo Rolne. Dopiero niedawno dwór zaadaptowano na cele hotelowe.

Atrakcje:

kościół św. Jana Ewangelisty – pierwotnie gotycki, gruntownie odnowiony w latach 70. XX w. We wnętrzu późnorenesansowa ambona, gotyckie rzeźby z -dawnej belki tęczowej oraz części barokowego ołtarza;

Rąb

Miejscowość w gminie Przodkowo, o typowej dla środkowych Kaszub rozproszonej zabudowie. Notowana w źródłach od XIX w. Prowadzono tu prace archeologiczne na pięciu stanowiskach, z których cztery datuje się na wczesną epokę żelaza. Oprócz grobów skrzynkowych znaleziono również kurhany.

Atrakcje:

Izba Regionalna „Chëcz Kaszëbskô” – w dawnej szkole. Została utworzona przez Stowarzyszenie na rzecz Kultury Kaszubskiej „Na Kraju”. Zgromadzono tu przedmioty codziennego użytku, narzędzia, meble, interesujące dokumenty i pamiątki rodzinne. Kustoszem izby jest Gabriela Gusman, mieszkająca we wschodniej części budynku.

Ręboszewo

Wieś u zbiegu rynien Ręboszewskiej i Brodnickiej, pomiędzy jeziorami Wielkie i Małe Brodno. Wraz z jeziorami miejscowość ta została w 1252 r. nadana zakonowi norbertanek w Żukowie. Po sekularyzacji dóbr klasztornych w 1820 r. wieś przekazano na własność czynszownikom.

Atrakcje:

góra Sobótka (221,3 m n.p.m.) – punkt widokowy ponad Ręboszewem. Na szczycie od 2012 r. stoi replika drewnianego wiatraka – koźlaka. Na jego parterze znajduje się niewielka kawiarnia. W wiatraku można też zobaczyć oryginalny, ale nieczynny mechanizm przekładniowy przeniesiony z podlaskiej Sokółki.

Rutki

Niewielka wieś pomiędzy Żukowem a Borkowem, u wylotu Jaru Raduni. Energię rzeki wykorzystywano w Rutkach od wieków – niegdyś w obrębie majątku Glińcz funkcjonował tu młyn i niewielka kuźnia. W wąskim gardle Przełomu Babidolskiego postanowiono na początku XX w. wybudować elektrownię wodną z zaporą w Rutkach. Powstał wówczas 2-kilometrowej długości zalew, dziś już w większości zamulony. Elektrownia spełniała ważną funkcję, dostarczając prąd również do budującej się w międzywojniu Gdyni. W latach 80. XX w. postał tu Zakład Hodowli Ryb Łososiowatych.

Atrakcje:

elektrownia Rutki – z lat 1908–1910. Powstała jako pierwsza w systemie energetycznym Raduni. Moc elektrowni wynosi dziś 440 kW przy spadku 12,2 m. Wewnątrz budynku można zobaczyć zabytkowe turbiny oraz wystawę poświęconą historii elektrowni.

Sierakowice

Największa wieś powiatu kartuskiego. Początki Sierakowic wg podań mogą sięgać nawet końca XII w., jednak pewne wiadomości o nich pochodzą z XIV stulecia. W 1382 r. nadano je Piotrowi z Lewina. Pod panowaniem krzyżackim wieś szybko się wyludniła. Od 1466 r. do rozbiorów była dzierżawiona przez rody szlacheckie w ramach starostwa mirachowskiego. Najdłużej dziedzicami wsi byli Łaszewscy – w ich rękach Sierakowice pozostawały do 1879 r. Kolejny właściciel, Żyd Jakub Krebs, rozprzedał majątek 150 osobom.

Na przełomie XIX i XX w., wobec nasilającej się germanizacji, miejscowa ludność zaczęła zrzeszać się w wielu organizacjach gospodarczych i społecznych, które rozwinęły się szczególnie w okresie międzywojnia. W ostatnich 20 latach miejscowość bardzo się rozrosła dzięki przedsiębiorczości mieszkańców.

Atrakcje:

drewniany kościół św. Marcina i Park Kulturowy Ośmiu Błogosławieństw

Muzeum Ziemi Sierakowickiej – w pomieszczeniach na piętrze budynku Gminnego Ośrodka Kultury zgromadzono kilkaset eksponatów związanych z dawnym kaszubskim gospodarstwem domowym. Kontakt: tel.: 58 6816214, 6847602, gok@sierakowice.pl, www.gok.sierakowice.pl;

kościół św. Jana Chrzciciela – pierwotnie neogotycki, ze współczesnym wyposażeniem. W 1956 r. miał zostać rozebrany, jednak przed zniszczeniem uratowali go mieszkańcy Sierakowic, blokując przywiezionych w tym celu robotników.

Somonino

Licząca ponad 2,5 tys. mieszkańców wieś w Basenie Somonińskim i na krańcu Wysoczyzny Żukowsko-Przywidzkiej. Językoznawcy wywodzą nazwę miejscowości (pierwsza wzmianka z 1241 r.) od niejakiego Siemiona (wariant imienia Szymon), który mógł być zasadźcą wsi. Osada powstała wokół młyna na Raduni, obok którego istniał też tartak i folwark, przez wieki rozwijany przez dzierżawców dóbr zakonu kartuzów. Do folwarku należały przede wszystkim tereny pomiędzy Radunią a dzisiejszymi ulicami Siemiana i Plażową.

Rozwojowi wsi sprzyjało przeprowadzenie przez nią w 1901 r. linii kolejowej Kościerzyna – Kartuzy, a potem magistrali węglowej Śląsk – porty w 1929 r. W 1975 r. przeniesiono tutaj z Goręczyna siedzibę gminy.

Atrakcje:

zespół budynków kolejowych – głównie z przełomu lat 20. i 30. XX w. Zastosowano tu ciekawe rozwiązanie wieży ciśnień, którą wkomponowano w zbocze powyżej ulicy Wolności, ponad 20 m powyżej poziomu peronów;

Przełom Somoniński – jeden z trzech przełomów rzeki Raduni, który można podziwiać z drogi równoległej do rzeki.

Stężyca

Jeszcze do niedawna czytelny był układ tej swoistej dwuwsi, bowiem do II wojny światowej Stężyca dzieliła się na Szlachecką, leżącą po lewej stronie Raduni, i Królewską – na drugim brzegu rzeki. W XIII w. osada wymieniana była jako dobro rycerskie. Wydzielenie folwarku we wschodniej części miejscowości w czasach zakonu krzyżackiego zapoczątkowało jej podział, utrwalony w czasach I Rzeczypospolitej. Bardziej ludna była Stężyca Szlachecka, która pod koniec XIX w. liczyła prawie 600 mieszkańców, o 300 więcej niż jej siostrzana wieś na wschodnim brzegu Raduni. Istniały wówczas plany przeprowadzenia tu linii kolejowej z Bytowa do Kartuz, jednak ostatecznie tory przecięły Kościerzynę.

Jako letnisko wieś zaczęła się rozwijać już na początku XX w., kiedy powstał tu hotel U Bungsa. Jednak dopiero po wojnie większe grupy zaczęły przyjeżdżać do ośrodków wczasowych, które zlokalizowano nad Jeziorem Raduńskim. Obecnie we wsi znajdują się również kwatery prywatne i agroturystyczne.

Atrakcje:

kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej – z 1706 r., wybudowany jako piąta świątynia na tym miejscu, z inicjatywy ówczesnego proboszcza, ks. Jakuba Alshuta. Wewnątrz zachowało się jednolite, skromne barokowe wyposażenie. Nad wejściem do zakrystii znajdują się gotyckie płaskorzeźby z poprzedniego kościoła;

kościół neogotycki – z 2. poł. XIX w., po 1945 r. wykorzystywany jako kościół pomocniczy. Obecnie korzystają z niego grupy Ruchu Światło-Życie;

neogotycka kapliczka na rozdrożu dróg do Kościerzyny i Szymbarku – z ok. 1920 r. Powstała jako wotum wdzięczności za ocalenie podczas wojny.

Promenada nad Jeziorem Raduńskim Górnym w Stężycy, fot. J. Lipiński

Strysza Buda

Wieś między Staniszewem a Mirachowem, nad rzeką Łebą, niegdyś zwana Mirachowem Dolnym. Od XVI w. dla starostów mirachowskich pracował tu młyn, a potem powstał folwark z tartakiem. W 1835 r. sprzedano go w prywatne ręce. Obecnie istniejący młyn działa wyłącznie na potrzeby niewielkiej elektrowni wodnej.

Atrakcje:

Kaszubski Park Miniatur i Gigantów

młyn na Łebie – z XIX w. (nieudostępniony do zwiedzania). W pobliżu znajduje się hodowla pstrągów.

Sulęczyno

Wieś gminna (1,6 tys. mieszkańców) nad Jeziorem Węgorzyno i rzeką Słupią, przy drodze Kartuzy – Bytów. Notowana w źródłach od 1224 r. należała początkowo do kasztelanii chmieleńskiej. W XVI w. stanowiła własność rodu Bellonów, używających nazwiska Sulęccy. W latach 1585–1751 wieś znajdowała się w rękach Heidensteinów. Pierwszy z nich, Reinhold Heidenstein, był kronikarzem Stefana Batorego i autorem kodeksu prawnego, który obowiązywał w Prusach Królewskich do rozbiorów. Heidensteinowie pozostawili po sobie również pierwszy kościół w samodzielnej parafii.

W 1766 r. wieś nabyli Łaszewscy, właściciele majątków w Puzdrowie i Sierakowicach. Za ich czasów osuszono jezioro sąsiadujące ze wsią od południa. Umożliwiło to wytyczenie nowego traktu bitego z Kartuz do Bytowa oraz budowę młyna. Powiększająca się społeczność ewangelicka w 1867 r. wybudowała swój własny kościół. Władze pruskie przejęły majątek od Łaszewskich w 2. poł. XIX w. i utworzyły nadleśnictwo, zalesiając okoliczne słabe ziemie. Przed II wojną światową turyści mogli tu skorzystać z dwóch hoteli. Po wojnie nad Jeziorem Węgorzyno powstały ośrodki wczasowe. Dzisiaj bazę noclegową uzupełniają kwatery prywatne i agroturystyczne.

Atrakcje:

kościół św. Trójcy – z 1874 r., wybudowany na miejscu poprzedniego drewnianego, który spłonął. Barokowe ołtarze pochodzą z poprzedniej świątyni;

dwór z XVIII w. – jego właścicielami byli Heidensteinowie i Łaszewscy. Od początku XX w. mieściła się tu siedziba nadleśnictwa. W 1982 r. budynek został zaadaptowany na ośrodek wypoczynkowo-szkoleniowy. Obecnie przekształcono go w hotel. Co roku w lipcu organizowany jest tu festiwal Jazz w Lesie.

Szymbark

Wieś u podnóża Wieżycy, na wysoczyźnie w gminie Stężyca. Założona została w 1610 r. przez starostę kościerskiego Dymitra Wejhera, który sprowadził tu kolonistów niemieckich z Pomorza Zachodniego. Wkrótce wraz z mieszkańcami sąsiedniego Kłobuczyna założyli tu oni gminę ewangelicką, swoistą wyspę niemieckiego osadnictwa wśród Kaszubów, nazywając wieś Schönbergiem. Coraz liczniejsza społeczność kaszubska i katolicka w latach międzywojennych do celów religijnych korzystała z budynku naprzeciw świątyni, gdzie dzisiaj mieści się restauracja Pod Wieżą. W czasie wojny Niemcy rozstrzelali w Szymbarku 10 osób, pojmanych w odwecie za atak rabunkowy na miejscowego sklepikarza.

Atrakcje:

Centrum Edukacji i Promocji Regionu

Wieżyca

kościół św. Teresy od Dzieciątka Jezus – z 1882 r., poewangelicki, ze skromnym wnętrzem i wyposażeniem w 2. poł. XX w. Uwagę zwracają drewniane empory ciągnące się do połowy nawy oraz strop;

miejsce egzekucji zakładników szymbarskich na Piaskowej Górze – oznaczone; przy drodze z centrum Szymbarku do Centrum Edukacji i Promocji Regionu.

Tokary

Niewielka miejscowość w gminie Przodkowo. Początki wsi sięgają XIV w., kiedy wielki mistrz krzyżacki przekazał ją Ściborowi de Plemiechov – protoplaście rodu Tokarskich. Rodzina ta dzierżyła dobra tokarskie do XVIII w., kiedy przejęli je Kczewscy, a potem kolejni, niemieccy właściciele. Po wojnie w Tokarach utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. Zabudowa wsi skupiała się wokół dworu i folwarku. Dwór dzisiaj już nie istnieje, zachowały się tylko budynki gospodarcze i dawny park.

Atrakcje:

Tokary Golf Club – pole golfowe istniejące od 2001 r., usytuowane w dolinie nieopodal dawnego założenia dworskiego. Na powierzchni 45 ha zaprojektowano 9-dołkowe pole o długości 5800 m. Zróżnicowana aranżacja powierzchni obejmuje miejsca podmokłe, zbiorniki wodne, piaskownice i greeny. Można tu wypożyczyć sprzęt, nauczyć się gry lub doskonalić technikę odbić i uderzeń w specjalnie przygotowanych miejscach. Nowością są kryte korty tenisowe ze sztuczną nawierzchnią. Kontakt: tel.: 58 6940182, www.tokarygolf.pl;

Stajnia Tokary – stadnina oferująca naukę jazdy konnej, oprowadzanie, wycieczki konne i bryczką po okolicy, a zimą kuligi. Kontakt: tel.: 608862441.

Trątkownica

Niegdyś wieś zwana również Doliwodą, dzisiaj przysiółek Wyczechowa położony u wylotu Wąwozu Trątkownickiego do Basenu Kiełpińskiego nad rzeką Strużką. Kiedyś znajdowała się tu karczma i wiódł ważny szlak z Gdańska do Kościerzyny.

Atrakcje:

Kamienne Wesele – cmentarzysko kurhanowe i kręgi kamienne;

Wąwóz Trątkownicki – nie jest udostępniony turystycznie, jednak kryje wiele ciekawostek przyrodniczych. Strużka osiąga tu 2–3-procentowy spadek, a jej koryto usłane jest głazami niczym górski potok.

Trzepowo

Wieś w dolinie Wietcisy, 3 km na południowy zachód od Przywidza. Jej losy były początkowo związane z Przywidzem, wraz z którym stanowiła część majątku cystersów z Eldeny. W dwudziestoleciu międzywojennym znajdował się tu posterunek straży granicznej Wolnego Miasta Gdańska. Miejscowy przywódca Związku Polaków, Józef Uhlenberg, w latach 1933–34 starał się o utworzenie polskiej szkoły w Trzepowie, bez powodzenia.

Atrakcje:

jezioro Łąkie – jezioro rynnowe o powierzchni 3,6 ha, 3 km na zachód od wsi;

pracownia rzeźbiarska Zenona Kosatera – rzeźbiarz wykonuje głównie figurki, świątki i kapliczki. Na terenie jego posesji znajduje się galeria jego prac. Kontakt: tel.: 58 6825268;

Ośrodek Narciarski Trzepowo – kontakt: tel.: 601745645, www.nartykaszuby.pl.

Tuchlino

Położone w dolinie Słupi, która tutaj ma swój źródłowy odcinek. Pierwszy dokument dotyczący wsi pochodzi z 1354 r. Miejscowość była własnością drobnej szlachty kaszubskiej – stąd wywodził się ród Tuchlińskich, którego różne gałęzie przyjmowały różne przydomki. Z Tuchlina pochodził też biskup chełmiński Jan Nepomucen Marwicz (1795–1886), który angażował się w działania przeciwko germanizacji. Z jego inicjatywy zaczęto wydawać czasopismo „Pielgrzym”, wspierające Kaszubów starających się o zachowanie tożsamości kulturowej.

Atrakcje:

Park Edukacyjny Zoo Egzotyczne Kaszuby – ogród zoologiczny z rzadkimi i egzotycznymi gatunkami pająków, ryb, gadów, ptaków i ssaków.

Węsiory

Miejscowość przy drodze Kartuzy – Bytów, na tzw. Czystych Polach, które rozciągają się pomiędzy Sulęczynem, Kamienicą Szlachecką a Kornem. Językoznawcy twierdzą, że założycielem wsi był człowiek posiadający przezwisko wskazujące na charakterystyczne wąsy. Od czasów krzyżackich wieś należała do dóbr rycerskich. Wywodził się stąd ród Węsierskich.

Atrakcje:

kręgi kamienne

Gród Gotów – makieta starożytnego grodu, w którym można wziąć udział w zajęciach i grach nawiązujących do historii Gotów. Kontakt: tel.: 607109203, www.goci.wesiory.pl.

Wyczechowo

Wieś składająca się z dwóch części: skupiska budynków przy drodze nr 20 i ulicówki w pobliżu dawnego dworu. Od 1241 r. przez 41 lat należała do biskupiej kasztelanii goręczyńskiej. Źródła podają, że w XVII w. właścicielem wsi była rodzina Wyczechowskich i -wówczas majątek uległ stopniowemu rozdrobnieniu. W XIX w. Wyczechowo dostało się w ręce Karla Michaela von Groddecka, który jako pierwszy starosta kartuski w 1818 r. uczynił z niego swoją siedzibę na 12 lat. Reforma rolna z 1929 r. spowodowała parcelację części gruntów pomiędzy chłopów. Wśród tutejszych osadników byli również górale.

Atrakcje:

zespół dworsko-folwarczny – z lat 80. XIX w., otoczony parkiem z drzewami chronionymi jako pomniki przyrody.

Wygoda Łączyńska

Wieś na wschód od Jeziora Raduńskiego przy drodze Borucino – Miechucino. Nieopodal przepływa rzeka Borucinka. Jeszcze w XIX w. znajdował się tu folwark należący do sąsiedniego Łączyna. W 1902 r. z parafii chmieleńskiej wydzielono tu wikariat, który cztery lata później stał się samodzielną parafią. Pierwotny przysiółek z czasem przekształcił się w osobną miejscowość i zaczął się rozrastać.

Okolica słynie z truskawki kaszubskiej, której hodowlę zapoczątkowała w 1922 r. pani Helena Gruchała z pobliskiego Długiego Krza. Przesadziła ona do swojego ogrodu sadzonki z opuszczonego ogrodu przy szkole.

Atrakcje:

kościół św. Józefa – z 1914 r., neobarokowy. Stanowił część kompleksu sakralnego, w skład którego wchodziły także plebania i organistówka oraz cmentarz. Ich architektem był Fritz Kunst z Kolonii. Ceglaną elewację zdobią detale wykonane w tynku, w tym płaskorzeźba Wniebowzięcie NMP autorstwa Franza Vlasdecka z Moguncji. W środku warto zwrócić uwagę m.in. na witraże ze scenami biblijnymi i bogato zdobiony ołtarz św. Józefa.

Zawory

Wieś na niewielkiej terasie między jeziorami Kłodno i Małe Brodno, u podnóża Wzgórz Kosich. Od XIII w. z niewielkimi przerwami należała do klasztoru norbertanek w -Żukowie. Od lat 90. XX w. miejscowość intensywnie rozwija się jako ośrodek agroturystyczny. Jest tu również sporo kwater prywatnych.

Atrakcje:

Wzgórza Kosie – ze wzniesień na zachód od wsi roztaczają się widoki w stronę Jezior Chmieleńskich i Ręboszewa.

Zgorzałe

Wieś przy zachodnim brzegu Jeziora Raduńskiego. Pierwsze wiadomości o niej pochodzą z 1284 r. Należała wówczas do ziemi Pirsna, obejmującej okolice Jezior Raduńskich i Kościerzyny. W czasach I Rzeczpospolitej jej właścicielami było kilka rodzin szlacheckich, m.in. Mściszewiccy. Po II wojnie światowej powstały tu pierwsze ośrodki wypoczynkowe, a obecnie nocleg można znaleźć również w kwaterach prywatnych.

Atrakcje:

izba regionalna w miejscowym OSP – zorganizowana przez Stowarzyszenie Kobiet Zgorzałego. Zgromadzono tu stare narzędzia, fotografie i inne pamiątki;

kąpielisko niestrzeżone przy parku wiejskim;

kąpielisko strzeżone z wypożyczalnią sprzętu wodnego przy ośrodku wypoczynkowym Sosnówka – kontakt: www.sosnowka.com.

Żukowo

Młode, niespełna 7-tysięczne miasto, które prawa miejskie uzyskało w 1989 r. Pierwsze wiadomości o Żukowie pochodzą z 1201 r. Osiem lat później książę gdański Mestwin I podarował Żukowo wraz z okolicznymi wioskami norbertankom, które wkrótce osiedliły się tu w nowo wybudowanym klasztorze. W 1226 r. klasztor zniszczyli Prusowie, mordując przy tym zakonnice. Jeszcze w XIII w. mniszki starały się o prawa miejskie dla przyklasztornej osady, jednak bez skutku. Po raz kolejny klasztor został zniszczony przez husytów, którzy pustoszyli okolicę w 1433 r. Długo podnosił się z upadku, wspierany przez pobliski klasztor kartuzów. Odrodzenie nastąpiło po zjednoczeniu okolicznych ziem z Rzeczpospolitą. Przy klasztorze funkcjonowała szkoła żeńska dla panien z -rodzin szlacheckich i mieszczańskich, które oprócz pisania i czytania uczyły się haftu i szycia. Klasztor żukowski uległ kasacji w 1834 r. Własność klasztorna została rozprzedana, a kościół przekazano diecezji chełmińskiej.

Po I wojnie światowej Żukowo znalazło się blisko granic Wolnego Miasta Gdańska. W tym okresie siostry Danuta i -Jadwiga Ptach założyły koło hafciarskie i projektując nowe, kolorowe wzory, stworzyły żukowską szkołę haftu kaszubskiego. Po wybuchu II wojny światowej hitlerowcy aresztowali i wymordowali przedstawicieli miejscowej inteligencji. W 1942 r. sprowadzono osadników niemieckich z Litwy i dzisiejszej Mołdawii. Zimą 1945 r. przez miasto przepędzano więźniów ewakuowanych z hitlerowskiego obozu zagłady KL Stutthof. W -walkach z Armią Czerwoną w marcu tego samego roku w Żukowie i okolicach zginęło ok. 4000 żołnierzy.

Atrakcje:

Zespół poklasztorny norbertanek wraz z kościołem św. Jana i muzeum parafialnym

Zespół klasztorny norbertanek w Żukowie, fot. J. Lipiński